🔹 1-топ: Қазақстан тауларының жіктелуі және пайда болуы
1. Таулар биіктігі бойынша қалай бөлінеді және олардың абсолюттік көрсеткіштері қандай?
Таулар биіктігі бойынша үш топқа бөлінеді: аласа (теңіз деңгейінен алғанда 1000 м-ге дейін), орта (1000–2000 м) және биік (2000 м-ден жоғары) таулар болып бөлінеді.
2. Жасы мен пайда болуы жағынан таулардың қандай екі тобы бар және олардың Қазақстанға қатысы қандай?
Жастары мен пайда болу жағынан таулардың екі тобы бар. Бірінші топқа альпілік кезеңде (30 млн жыл бұрын) пайда болған жас қатпарлы таулар жатады, ондай таулар Қазақстанда жоқ. Екінші топты жас жақпарлы және қатпарлы-жақпарлы таулар құрайды, бұл топқа Қазақстанның барлық таулары жатады.
3. Қазақстанның қайта көтерілген таулары геологиялық тарихында қандай кезеңдерден өтті және олар қалай қалыптасты?
Ежелгі таулар каледон және герцин қатпарлану кезеңдерінде пайда болып, мезозойда бұзылып, жазыққа айналған. Кайнозой эрасында (палеогеннің аяғынан басталып) тектоникалық қозғалыстар бұл жазықтарды көтеріп, жеке блоктарға бөлген. Жарық сызықтарының бойымен жеке блоктар әртүрлі биіктіктерге көтеріліп, қайта көтерілген (жақпарлы немесе қатпарлы-жақпарлы) таулар қалыптасты.
4. Еуразия мен Үнді-Аустралия тақталарының соқтығысуы Қазақстан тауларының биіктігіне қалай әсер етті?
Соқтығысу зонасына жақын орналасқан Тянь-Шань тауларында көтерілу қарқынды жүріп, биіктігі 7 м (қозғалыс жылдамдығы амплитудасы мағынасында) болды. Одан алыстаған сайын қозғалыс әсері азайып, Алтай – 4,5 м-ге дейін, Мұғалжар – тек 700 м биіктікке ғана көтерілді. Осылайша қарқынды көтерілу және баяу көтерілу облыстары қалыптасты.
5. Қарқынды көтерілімдер белдеуіндегі биік таулар тобына Қазақстанның қандай таулары жатады?
Қарқынды көтерілімдер белдеуіндегі биік таулар тобына Тянь-Шань-Алтай белдеуінің қатпарлы-жақпарлы таулары – Тянь-Шань, Жетісу Алатауы, Алтай, Сауыр және Тарбағатай жатады.
🔹 2-топ: Тянь-Шань, Жетісу Алатауы, Сауыр және Тарбағатай тау жүйелері
1. Тянь-Шань тауы Қазақстан аумағында қалай бөлінеді және оның ең биік нүктесі қандай?
Тянь-Шань тауы біздің еліміздің аумағында Солтүстік, Батыс және Орталық болып бөлінеді. Орталық Тянь-Шаньның Тәңір Тау жотасында (түркі тілінде Аспан таулары) Қазақстандағы ең биік шың – Хан Тәңірі шыңы (6995 м) орналасқан.
2. Солтүстік және Оңтүстік Тянь-Шань тау тізбектерінің құрылымы мен негізгі шыңдары қандай?
Солтүстік Тянь-Шань екі параллель тау тізбегінен тұрады, оның ең биік нүктесі – Талғар шыңы (4973 м) – Қазақстандағы екінші биік шың. Оңтүстік тау тізбегін өзен аңғарлары арқылы бөлінген Ұзынқара, Күнгей Алатауы және Қырғыз жотасы құрайды.
3. Батыс Тянь-Шань жүйесіне қандай таулар мен жоталар кіреді және тауаралық Іле ойысының орны қандай?
Батыс Тянь-Шаньға Қырғыз Алатауының жалғасы болып табылатын орта биіктіктегі Қаратау таулары және еліміздің аумағына бір бөлігі ғана еніп жатқан Талас Алатауы, Өгем және Қоржынтау жоталары жатады. Ал тауаралық Іле ойысы Тянь-Шань мен Жетісу Алатауын бөліп жатыр.
4. Жетісу Алатауының жер бедерінің ерекшелігі неде және оның ең биік нүктесі қалай аталады?
Жетісу Алатауының жер бедерінің мұз жамылғысы Тянь-Шаньға қарағанда көбірек. Оның жер бедерінің баспалдақ тәрізді формасы ішкі және сыртқы күштердің тектоникалық көтерілімдер мен үгілу үдерістерінің нәтижесі. Солтүстік жотадағы ең биік нүктесі – Бесбақан шыңы (4622 м).
5. Сауыр және Тарбағатай тауларының биіктік көрсеткіштері мен жер бедерінің айырмашылықтары қандай?
Тарбағатай Сауырдан аласалау болып келеді, оның ең биік шыңы – Тастау (2992 м) және мұнда мұздықтар кездеспейді. Сауырдың ең биік шыңы Қытай аумағында (Мұзтау – 3816 м), ал Қазақстан аумағындағы биіктігі – 3711 м (атаусыз шың). Сауырда альпілік жер бедері мен мұздықтары бар телімдер кездеседі.
🔹 3-топ: Алтай тау жүйесі және баяу көтерілген аласа таулар
1. Алтай тауы қандай мемлекеттердің жерінде орналасқан және Қазақстан Алтайына қандай бөліктер жатады?
Алтай Қазақстан, Ресей, Моңғолия және Қытай жерлерінде орналасқан. Қазақстан Алтайына Орталық, Оңтүстік, Батыс болып бөлінетін оңтүстік-батыс бөлігі және Қалба таулары жатады. Жайсаң ойысы солтүстігінде Алтайдан Тарбағатай мен Сауырды бөліп жатыр.
2. Орталық, Оңтүстік және Батыс Алтайдың негізгі жоталары мен ең биік шыңдарын атаңыз.
Орталық Алтайға Қатын жотасында орналасқан Мұзтау тау сілемі (4506 м) енеді. Оңтүстік Алтайда Сарымсақты және Күршім жоталары орналасқан. Батыс Алтай тау торабындағы ең биік жота – Иванов жотасы. Алтайдың ең төменгі бөлігі – аласа Қалба таулары.
3. Баяу көтерілген аласа таулар тобына қандай таулар жатады және Сарыарқаның геологиялық құрылымы қандай?
Баяу көтерілген аласа таулар тобына Сарыарқа, Мұғалжар және Маңғыстау таулары жатады. Сарыарқа (Қазақтың ұсақ шоқысы) – ежелгі каледон және герцин тау жасалу аймағына жатады, қазіргі тектоникалық құрылымы – қазақ қалқаны.
4. Сарыарқаның аласа таулы массивтеріне қандай таулар жатады және оның ең биік нүктесі қандай?
Сарыарқаның бірінші жер бедері формасына биіктігі 1,5 км-ге дейін жететін Қызыларай, Ұлытау, Шыңғыстау, Көкшетау және т.б. таулар жатады. Ең биік тау сілемі – Ақсоран шыңы (1565 м), ол Қызыларай Сарыарқаның оңтүстік-шығысында орналасқан.
5. Мұғалжар және Маңғыстау тауларының жер бедері мен құрылымдық ерекшеліктері қандай?
Мұғалжар – Орал тауларының оңтүстік сілемі, ең биік бөлігі – Үлкен Боқтыбай тауы (657 м). Маңғыстау тауларында екі параллель жота – Қаратау мен Ақтау ерекшеленеді. Солтүстік жотасы Қаратау биігірек (Бесшоқы – 556 м) және ол палеозойдың қара тақтатастарынан құралған, ал Ақтауда мезозойлық ақшыл-сары мергельдер басым.