1-бөлім: Қазақстанның ерте геологиялық тарихы және каледон қатпарлану кезеңі
1. Архей және ежелгі протерозой замандарына тиесілі тау жыныстарының сиректігі мен олардың жас ерекшелігі қалай сипатталады?
Архей мен ежелгі протерозой оқиғалары туралы геологиялық мәліметтер өте аз, себебі бұл заманға жататын тау жыныстары жер қыртысында өте сирек кездеседі. Олардың ең ежелгі қабаттарының пайда болғанына шамамен 2,8 млрд жыл болған, сондықтан қазақстандық жер қыртысының жеке блоктары кезінде Моногея, Мегагея, Родиния сияқты ежелгі суперқұрлықтардың құрамында болған.
2. Кейінгі протерозой мен фанерозой уақыт аралығы қандай негізгі бес тектоникалық кезеңге жіктеледі?
Бұл ұзақ геологиялық уақыт аралығы өзіндік ерекше тектоникалық құрылымдарды қалыптастырған бес басты кезеңге бөлінеді: бірінші — ежелгі протерозой, екінші — каледон, үшінші — герцин, төртінші — мезозой және бесінші — неоген-төрттік дәуір.
3. Кейінгі протерозой кезеңінде Родиния суперқұрлығының ыдырауы мен Палеоазиат мұхитының пайда болуы арасында қандай байланыс бар?
Родиния суперқұрлығының ыдырау үдерісі жүргенде оның «сынықтары» ретінде Еуропа, Тарым, Қазақстан архипелагы және Үстірт микроқұрлығы бөлініп шықты. Осы спрединг пен ыдырау үдерістерінің тікелей әсерінен ежелгі Палеоазиат (бұрынғы азиялық) мұхиты қалыптасты.
4. Шығыс-Еуропа платформасының қазақстандық бөлігінде шөгінді жыныстардың өте қалың жинақталуының геологиялық себебі неде?
Бұл құбылыс ежелгі Шығыс-Еуропа платформасы фундаментінің қатпарлануы аяқталғаннан кейін, бүкіл палеозой, мезозой және кайнозой замандарының көп бөлігінде аталған аймақтың тоқтаусыз шөгінді жыныстар жиналған теңіз түбі болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан Каспий маңы ойпаты тұсында шөгінді қабаттың қалыңдығы 23 км-ге дейін жетті.
5. Каледон қатпарлануы кезінде Қазақстания құрлығы қалай пайда болды және бұл үдеріс аймақтық орографияға қалай әсер етті?
460–400 млн жыл бұрын Сібір, Еуропа және Тарым плиталарының бір-біріне қарай қозғалуы нәтижесінде Қазақстан архипелагының астында субдукция жүріп, Қазақстания құрлығы қалыптасты. Бұл қозғалыстар Орал-Моңғол қатпарлану белдеуінің негізін салып, қазіргі Тянь-Шань мен Сарыарқаның батыс, солтүстік және шығыс бөлігіндегі жас тауларды көтерді.
2-бөлім: Герцин және мезозой замандарының тектоникалық құрылымдары мен палеогеографиясы
1. Герциндік кезеңдегі құрлықтардың коллизиясы Пангея суперқұрлығының қалыптасуын қалай аяқтады?
Герциндік кезеңде (360–250 млн жыл бұрын) Қазақстания құрлығы Сібірмен, Еуро-Америкамен және Тарыммен соқтығысты (коллизия). Осының нәтижесінде солтүстік жартышарда біртұтас Лавразия құрлығы құрылып, кейін оның Гондванамен бірігуі арқылы Пангея суперқұрлығының қалыптасу процесі толық аяқталды.
2. Герцин қатпарлануы кезінде Қазақстан аумағында қандай тау жүйелері түзілді және Орал-Моңғол белдеуі қандай рөл атқарды?
Герцин қатпарлануының әсерінен қазіргі Орал-Мұғалжар, Алтай, Сауыр-Тарбағатай, Жетісу Алатауы аймақтарында, сондай-ақ Сарыарқаның орталығы мен шығысында жас таулар көтерілді. Осы өңірлерді қамти отырып созылып жатқан ірі Орал-Моңғол белдеуі қалыптасып, ол Сібір мен Еуро-Американы Лавразияға біріктірген жас Еуразия платформасының фундаментін құрады.
3. Пермь кезеңінің соңында Сібір аумағында болған жанартаулық белсенділіктің жаһандық экологиялық салдары қандай болды?
Герциндік тау жасалу кезеңі жойқын магматизммен ерекшеленді. Сібір аумағындағы жанартаулардан шыққан лава ағындары 2 млн км² аумақты басып қалды. Бұл Жер тарихындағы ең ірі экологиялық апат — «ұлы пермь қырылуына» әкеліп, планетадағы тірі жануарлар дүниесінің 80%-ының біржолата жойылып кетуіне себеп болды.
4. Каспий маңындағы алып жерасты тұз күмбездерінің пайда болуы қандай палеогеографиялық өзгерістермен байланысты?
Герциндік қатпарланудың соңында ежелгі Палеоазиат мұхиты толық құрғап, оның орнында тек құрлықішілік Каспий маңы теңізі қалды. Судың булануы нәтижесінде теңіз түбінде аса қалың тұз қабаты жиналып, кейінгі геологиялық уақыттарда жоғары қарай бағытталған қысыммен биіктігі 10 км-ге жететін жерасты тұз «бағандарын» — тұз күмбездерін түзді.
5. Мезозой заманында Қазақстан аумағында қандай геологиялық жағдай орнады және Еуразия платформасының шөгінді қабаты қалай қалыптасты?
Мезозой кезеңі Қазақстан шекарасында тыныш геологиялық жағдайымен ерекшеленді, мұнда жаңа тау жасалу үрдістері жүрген жоқ. Негізгі рөлді экзогендік бұзылу процестері атқарып, Орал-Моңғол белдеуінің биік таулары мүжіліп, аласара бастады; пайда болған қолаттарды теңіз суы басып, бұзылған тау жыныстарының теңіз түбіне шөгуінен Еуразия платформасының шөгінді тыс қабаты қалыптасты.
3-бөлім: Неоген-төрттік кезең және альпі қатпарлануындағы жаңа тау жасалу үрдістері
1. Неоген-төрттік кезеңіндегі Тянь-Шань-Алтай белдеуінің қайта жандануы қандай жаһандық тектоникалық қозғалыстарға байланысты болды?
Бұл аймақтағы таулардың екінші рет қайта көтерілуі шамамен 30 млн жыл бұрын басталған альпі қатпарлануының жаңа тектоникалық қозғалыстарымен тікелей байланысты. Оған оңтүстіктен жылжыған Үндістан микроқұрлығының алып Еуразия материгімен бетпе-бет соқтығысуы (коллизиясы) негізгі себепші болды.
2. Тектоникалық плиталардың соқтығысу аймағындағы «бульдозерлік әсер» құбылысы жер қыртысының құрылымына қалай әсер етті?
Үндістан мен Еуразияның түйісу зонасындағы қуатты қысым жер қыртысына механикалық тұрғыдан бульдозер тәрізді әсер етті. Осы күштің салдарынан ежелгі тегістелген тау жыныстары қайтадан қуатты қатпарлануға ұшырап, терең тектоникалық жарықтар мен ірі блоктарға бөлшектеліп кетті.
3. Альпілік тектоникалық жарықтар бойымен жер қыртысы блоктарының төмен ығысуы нәтижесінде қандай рельеф пішіндері түзілді?
Қатты қысымнан бөлшектелген жер қыртысы блоктарының кейбір бөліктері тектоникалық жарықтар мен сынықтардың бойымен төмен қарай құлдилады. Осы тік бағыттағы төмен түсу үдерістерінің нәтижесінде тауаралық ірі де терең тектоникалық ойыстар (мысалы, Жайсаң ойпаты және т.б.) пайда болды.
4. Жаңа тектоникалық қозғалыстар кезінде Қазақстанның оңтүстігі мен шығысында қандай биік тау жүйелері қайта жаңғырды?
Тік бағыттағы қуатты көтерілулердің әсерінен бұрын мүжіліп, тегістелуге айналған ежелгі құрылымдардың орнында Тянь-Шань, Жетісу Алатауы, Сауыр-Тарбағатай және Алтай сияқты асқар таулар екінші рет қайта биіктеп, қазіргі айбынды бейнесіне енді.
5. Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы биік тау жоталарының географиялық бағытталу сипаты неліктен біркелкі заңдылыққа бағынады?
Бұл тау жоталарының басым көпшілігі өзара параллель бағытта созылып жатыр. Оның басты себебі — олардың оңтүстіктегі Үндістан мен Еуразия плиталарының түйісу (коллизия) зонасына параллель орналасуында және соққы қысымының таралу сызығына тікелей тәуелді болуында.