1-жұп: Пайдалы қазбалардың ұғымдары мен қатпарлану заңдылықтары
1. Мәтін бойынша «кен орындары» мен «алаптар» деген не және олардың айырмашылығы қандай?
Шаруашылықта маңызы бар пайдалы қазбалардың ірі қорлары кен орындары деп аталады. Ал бір пайдалы қазба түрінің бір-біріне жақын орналасқан топтары алаптарды құрайды.
2. Платформалардың шөгінді қабаты мен фундаментінде қандай пайдалы қазбалар басым болады?
Платформалардың шөгінді қабатында шөгінді пайдалы қазбалар жинақталған, ал фундаменті мен қатпарлану аймақтарында магмалық пайдалы қазбалар басым болады.
3. Кенді пайдалы қазбалар неден және жер қыртысының қай кезеңінде қалыптасқан?
Кенді пайдалы қазбалар негізінен магмадан және одан бөлініп шығатын ыстық су ерітінділерінен, тектоникалық қозғалыстар кезеңінде пайда болған.
4. Магмалық кеннің құрамы тау жыныстарының арасында неге байланысты өзгеріп отырады?
Әрбір металдың өзіндік балқу (қату) температурасы бар. Соған байланысты тау жыныстарына енген магманың температурасына қарай кеннің құрамы да өзгеріп отырады.
5. Биік таулы аймақтарда пайдалы қазбаларды барлау жұмыстары не себепті қиынға соғады?
Себебі биік таулы аймақтарда көптеген пайдалы қазбалар қатпарланған қалың шөгінді қабаттардың астында орналасқан.
6. Таулар бұзылуға ұшырағанда пайдалы қазбаларды игерудің экономикалық тиімділігі қандай?
Таулар бұзылғанда кен үйінділері бірте-бірте жер бетіне жақындай түседі, бұл оларды барлау мен игеруді арзанға түсіреді.
7. Қатпарлану аймақтарында орналасса да, теңіз жағалауында шөгінді жолмен түзілген көмір алаптарын атаңыз.
Сарыарқадағы Қарағанды мен Екібастұз көмір алаптары герциндік тау жасалу кезеңіндегі ежелгі теңіздердің жағалық зоналарында түзілген.
2-жұп: Қатпарлану облыстарының минералдық байлықтары
1. Пайдалы қазбалардың түрлері мен қоры жағынан алдыңғы орында тұрған қатпарлану облыстарын атаңыз.
Аласа таулы Сарыарқа, Мұғалжар және орта биіктікті Батыс Кенді Алтай алдыңғы орынды алады.
2. Сарыарқа өңірінің еліміздегі басқа аймақтардан айрықшалайтын қандай бірегей кен орны бар?
Тек қана Сарыарқа жерінде алмастың кен орындары ашылған.
3. Сарыарқаның қойнауында негізінен қандай түсті және сирек металдардың ресурстары шоғырланған?
Марганец, қалайы, вольфрам, молибден және мыстың негізгі ресурстары шоғырланған.
4. Мұғалжар мен Орал маңы үстіртінде қандай пайдалы қазбалардың ірі қорлары жинақталған?
Хром, никель және талшықтас (асбест) қоры жинақталған.
5. Кенді Алтай аймағы қандай кен орындарының аса ірі алабы болып есептеледі?
Полиметалл кен орындарының аса ірі алабы болып табылады.
6. Қаратаудағы фосфор кен орындары геологиялық өткен шақта қандай жағдайда пайда болған?
Қаратаудағы фосфор кен орындары каледондық таяз теңіздер түбінде пайда болған.
3-жұп: Платформалардағы отын және рудалы қазбалар
1. Платформалардың жабынды қабатына тән пайдалы қазбалардың үш негізгі тобын атаңыз.
Отын (мұнай, газ, қоңыр көмір), рудалы (темір) және рудасыз (фосфорит, тұз) қазбалар тән.
2. Мәтін бойынша мұнай мен газ ежелгі геологиялық кезеңдерде неден қалыптасқан?
Олар таяз сулы теңіздің, лагуналар мен көлдердің жағалауында жануарлардың қалдықтарынан пайда болған.
3. Жайық-Жем (Орал-Ембі) алабындағы алып кен орындары (Қашаған, Теңіз, Қарашығанақ) қандай құрылымның астында орналасқан?
Ежелгі Шығыс-Еуропа платформасының жабындыларындағы тұз күмбездерінің астында орналасқан.
4. Маңғыстау-Бозащы алабындағы (Өзен, Қаламқас) мұнайдың Жайық-Жем мұнайынан физикалық-химиялық айырмашылығы неде?
Жайық-Жем мұнайы палеозойлық, жеңіл әрі күкіртті; ал Маңғыстау-Бозащы мұнайы жас, ауыр және құрамында парафині көп болып келеді.
5. Еліміздегі ең үлкен қоңыр көмір алабы қалай аталады және ол қай дәуірде пайда болған?
Ең үлкен қоңыр көмір алабы – Торғай алабы, ол мезозойдың көлдері мен батпақтарында пайда болған.
6. Батыс-Сібір тақтасында орналасқан Қостанай алабының темір кендері қандай екі түрлі жолмен (тегімен) қалыптасқан?
Шөгінді кен орындары (Әйет, Лисаков) ежелгі лагуналар мен өзен аңғарларында жиналған; ал магмалық кен орындары (Соколов-Сарыбай, Қашар) гранит балқымаларының өңделуінен қатпарлы фундаментте пайда болған.
7. Каспий маңы ойпатындағы тас тұзының кен орындарына мәтінде қандай мысал келтірілген?
Тұз күмбездері түрінде көптеп кездесетін Индер кен орны мысалға келтірілген.