1-жұп: Дүниежүзілік мұхиттағы дауылдардың күші, өлшемдері және апаттық зардаптары
1. Желдің жылдамдығы қандай көрсеткішке жеткенде теңізде толқын күшейіп, алғашқы дауыл белгілері байқалады?
Жел жылдамдығы 10 м/с-тен асқанда толқын күшейіп, оның биіктігі 2,5–3,5 метрге жетеді және желдің күшеюінен дауыл тұрады. Ал толыққанды дауыл құбылысы желдің күші 20 м/с-тан асқан кезде пайда болады.
2. Мәтінге сәйкес, Тынық мұхитының нақты қай аймақтары мен географиялық шеңберлерінде дауыл жиі болады?
Дауылдар негізінен Тынық мұхиттың солтүстік шығыс, оңтүстік бөлігінде, сондай-ақ оңтүстік Поляр шеңбері маңында жиі туындап, тіркеліп отырады.
3. 1994 және 2002 жылдары орын алған кеме апаттарының негізгі себептері мен адам шығынының көрсеткіштері қандай?
1994 жылы 28 қыркүйекте Балтық теңізінде «Эстония» паромы дауылдан батып, 852 адам өлді. Ал 2002 жылы 26 қыркүйекте Батыс Африкада (Гамбия маңында) дауылдан «Сенегал» паромы аударылып, 1 800 адам қайтыс болды.
4. Порт ішіндегі айлақтар неліктен теңіз дауылынан кемелерді әрдайым толық қорғап қала алмайды?
Мол, бөгет және толқын тосқылар айлақтарды үнемі қорғай алмайды. Толқындар портқа оңай еніп, зәкірде тұрған кемелерді желмен оңға-солға итеріп, бір-біріне соғады. Бұдан кемелер сынып, адамдар жарақат алады.
5. Дауыл кезінде портта тұрған қай кемелер қоршаған ортаға ең үлкен қауіп төндіреді және неліктен?
Мұнай мен химиялық өнім тиеген кемелер қатты қауіп келтіреді. Себебі олар дауыл әсерінен соқтығысып, бүлінген жағдайда үлкен техногенді апатқа соқтыруы мүмкін.
2-жұп: Цунамидің су астындағы физикалық табиғаты, өлшемдері мен алғашқы белгілері
1. Жер сілкінісі кезінде мұхит табанындағы қандай өзгеріс су бағанының тік бағытта тербелуіне әкеледі?
Жер сілкінісі кезінде су астында тігінен сызат пайда болып, су табанының бір бөлігі төмен түседі де, екінші бөлігі жоғары көтеріледі. Мұхит түбі үстіндегі су бағанын көтере алмай, су төмен түсіп, тік бағытта тербеліс басталады.
2. Ашық мұхитта жүзіп жүрген үлкен су кемелері неліктен цунами толқындарын сезбей қалады?
Ашық мұхитта цунамидің биіктігі өте аласа (небәрі 1 метрден 3 метрге дейін), бірақ толқындары өте ұзын (100 км-ден 300 км-ге дейін) болады. Сондықтан олар су кемелеріне мүлдем байқалмай өтіп кетеді.
3. Цунами жағалауға жақындаған кезде оның негізгі параметрлері (жылдамдығы мен биіктігі) қалай өзгереді?
Жағалауға жақындаған сайын цунамидің таралу жылдамдығы біртіндеп азаяды. Алайда, оның есесіне толқынның биіктігі күрт көтеріліп, 30 метрге және одан да астам биіктікке артып, құрлықты басып қалады.
4. Жағалау сызығындағы судың кері қайту қашықтығы мен келетін цунамидің жойқындығы арасында қандай байланыс бар?
Мәтіндегі заңдылық бойынша: теңіз суы жағалаудан артқа қарай қаншалықты алысқа кері қайтып, су түбі құрғаса, соңынан келетін цунами толқындары да соғұрлым биік әрі жойқын болады.
5. Цунамидің әлеуметтік және экономикалық зардаптары мәтінде қалай сипатталған?
Жағалауға көп мөлшерде аққан теңіз суы айналаны қиратып, әлеуметтік зиян мен техногенді апат әкеледі. Бұл құбылыс көптеген адамдардың өмірін қиып, миллиондаған материалдық шығын келтіреді.
3-жұп: Халықаралық бақылау жүйелері және цунами кезіндегі шұғыл эвакуация ережелері
1. Цунами қаупін алдын ала ескерту мақсатында құрылған халықаралық ұйымның құрамына қанша мемлекет кіреді?
Халықты қорғау мақсатында «Тынық мұхит аймағының цунами туралы ескерту жүйесі» атты халықаралық бағдарлама құрылған. Қазіргі уақытта оның құрамына әлемнің 25-тен астам мемлекеті мүше болып кіреді.
2. Халықаралық ескерту жүйесі цунамиді дер кезінде анықтау үшін мұхиттағы қандай көрсеткіштерді үздіксіз бақылайды?
Осы мақсатқа жету үшін бұл жүйе мұхит маңындағы сейсмикалық жағдайды (жер сілкінісі зоналарын) және Тынық мұхит аймағындағы мұхит суының беткі деңгейінің өзгерісін тоқтаусыз, үздіксіз бақылап отырады.
3. Жекелеген мемлекеттер деңгейінде цунамиден алғашқы сағатта қорғану үшін қандай елдерде ұлттық жүйелер құрылған?
Апат пайда болғаннан кейінгі бірінші сағатта шұғыл қауіпсіздік шараларын қабылдау мақсатында Жапония, Ресей және АҚШ сияқты мемлекеттерде арнайы ұлттық ескерту жүйелері жұмыс істейді.
4. Жер сілкінісі басталған сәттен бастап алғашқы жойқын толқынның жағаға жету уақыты шамамен қанша минутты қамтиды?
Цунами толқындары су астында жер сілкінісі алғаш басталған сәттен соң, арада небәрі 15–20 минут уақыт өткенде-ақ жағалауға жетіп үлгеруі мүмкін. Соныдықтан уақыт өте тығыз болады.
5. Қауіпті аймақтан қашқан кезде неліктен өзен аңғарларының бойымен қозғалуға мүлдем болмайды?
Жағалаудан кеткенде өзен аңғарымен емес, беткей жерді жоғары бойлап алыстау керек. Өйткені жағаға соққан цунами суы дәл осы дайын өзен арналары (аңғарлары) арқылы құрлықтың ішкі бөлігіне өте терең еніп кетеді.