🔹 1-топ: Табиғи зілзалалар және теңіз дауылының сипаттамасы
1. Табиғи зілзала дегеніміз не және мұхитта туындайтын қандай апаттар оған жатады?
Табиғи зілзала – халықтың тіршілік жағдайының бұзылуына әкеп соқтыратын, көптеген адам шығыны мен материалдық шығынға ұшырататын, қоршаған ортаға кері нұқсан келтіретін әртүрлі табиғи құбылыстар. Мұндай табиғи апаттарға дауыл мен цунами жатады.
2. Мұхиттың беткі жағы неліктен үнемі қозғалыста болады және жел жылдамдығы 10 м/с-тен асқанда не орын алады?
Мұхиттың беткі жағы желдің әсерінен үнемі қозғалыста болады. Жел жылдамдығы 10 м/с-тен асқанда толқын күшеіп, оның биіктігі 2,5–3,5 метрге жетеді және желдің күшеюінен дауыл тұрады.
3. Мұхит аумағындағы дауыл ұғымына қандай анықтама беріледі?
Дауыл – Дүниежүзілік мұхит аумағында желдің күші 20 м/с-тан асқан кезде пайда болатын табиғи құбылыс.
4. Әдеттегі дауыл кезіндегі теңіз толқынының уақыт аралығы, ұзындығы мен биіктігі қандай көрсеткіштермен сипатталады?
Әдеттегі дауыл кезінде – 6–10 секунд уақыт аралықта теңіз толқынының ұзындығы 60-тан 150 метрге дейін, биіктігі 6-дан 8 м-ге дейін жетеді.
5. Дауыл Тынық мұхитының негізінен қай бөліктерінде тұрады?
Дауыл Тынық мұхиттың солтүстік шығыс, оңтүстік бөлігінде, оңтүстік Поляр шеңбері маңында болады.
🔹 2-топ: Теңіз дауылының зардаптары және цунамидің пайда болуы
1. Дауылды толқындар заманауи мұхит кемелері үшін несімен қауіпті және мәтінде қандай тарихи мысалдар келтірілген?
Дауылды толқындар заманауи мұхит кемелері үшін үлкен қауіп туғызады, олар қатты шайқалғаны соншалық – кейде аударылып немесе батып кетуі мүмкін. Мысалы, 1994 жылы 28 қыркүйекте Эстония паромы Балтық теңізімен Таллиннен Стокгольмге сапары кезінде дауыл салдарынан суға батып, 852 адамның өмірі қиылды. Сондай-ақ, 2002 жылы 26 қыркүйекте Батыс Африкадағы Гамбия жағалауы маңында дауыл тұрып Сенегал паромы аударылып, 1 800 адам қайтыс болған.
2. Теңіз дауылы кезінде айлақта тұрған кемелер арасында қандай апатты жағдайлар орын алады?
Толқындар айлаққа оңай еніп, портта зәкірде тұрған кемелерді жұлқи бастайды. Кемелерді жел оңға-солға итеріп, олар бір біріне соғыла бастайды. Осының салдарынан кемелер сынады, адамдар жарақат алады. Мұнай мен химиялық өнім тиеген кемелер қатты қауіп келтіреді, өйткені техногенді апатқа соқтыруы мүмкін.
3. Адамзат баласы қазіргі уақытта теңіз дауылына қарсы қандай деңгейде әрекет ете алады?
Адам теңіз дауылының алдын алу жолын әзірге үйрене қойған жоқ.
4. «Цунами» сөзі қандай мағынаны білдіреді және ол неден пайда болады?
Судың астында жанартау атқылап, жер сілкінуден цунами болады. Цунами деген сөз жапон тілінен аударғанда «толқынның көтерілуі» дегенді білдіреді. Цунами – жер сілкінісі мен жанартау атқылаудан туындайтын мұхиттағы толқындар.
5. Жер сілкінісі кезінде мұхит түбінде су бағаны қалай тербеліп толқын туғызады?
Жер сілкінісі кезінде су астында тігінен сызат пайда болып, су табанының бір бөлігі төмен түседі де, бір бөлігі жоғары көтеріледі. Мұхит түбі үстіндегі су бағанын көтере алмайды. Су төмен түсіп, су бағаны тік бағытта тербеліп, толқын туғызады.
🔹 3-топ: Цунамидің таралуы, белгілері және одан қорғану шаралары
1. Ашық мұхиттағы цунамидің жылдамдығы, ұзындығы мен биіктігі қандай және ол жағалауға таяғанда қалай өзгереді?
Бұл толқындар реактивті ұшақтың жылдамдығымен пара-пар 700–1000 км/сағ жылдамдықпен жан-жаққа таралады. Ашық мұхитта цунамидің ұзындығы 100 км-ден 300 км-ге дейін, биіктігі 1 метрден 3 метрге дейін болатындықтан, әдетте олар су кемелеріне байқалмайды. Жағалауға жақындаған сайын цунамидің жылдамдығы азайып, биіктігі 30 м және одан астам артып, жағалауды басып қалады.
2. Жақындап қалған цунамидің алғашқы табиғи белгілері қандай және адамдар қандай қателік жіберуі мүмкін?
Цунамидің белгілері: судың жағалаудан біраз жерге дейін кенеттен тез қайтуы және су түбінің құрғауы, соқпа толқындардың тынышталуы. Теңіз қаншалықты кері қайтса, цунами толқындары соншалықты биік болады. Жағалауда бейқам жүрген және қауіптен хабары жоқ адамдар қызық үшін немесе балық пен ұлу қабыршағын жинау үшін қалып қоюы мүмкін.
3. Цунами келген кезде бірінші толқыннан кейін неге жағалауға бірден баруға болмайды?
Цунами әдетте толқындар тізбегі түрінде пайда болатындықтан, толқындардың арасында бір сағаттан астам уақыт өтуі ықтимал. Сондықтан кезекті толқын кері қайтқаннан соң, жағалауға қайта оралмай, бірнеше сағат күткен жөн. Өйткені бірінші толқыннан кейін әдетте күші қатты екінші, үшінші толқын ілесе қайталанады.
4. Порттар мен елді мекендерді цунамидің жойқын күшінен қорғау үшін қандай инженерлік және халықаралық шаралар жасалады?
Порттарды қорғау, бүлінуден сақтау үшін айлақтарға кіреберісте толқын тосқылар, кең жағалаулар салынады. Сондай-ақ математикалық үлгілеу бағдарламасының көмегімен жойқын цунамидің нұсқалары есептеледі. Тынық мұхит аймағының цунами туралы ескерту жүйесі атты халықаралық бағдарлама құрылып, оның құрамына әлемнің 25-тен астам мемлекеті кіреді.
5. Цунами туралы дабыл келіп түскенде тұрғындар қандай қауіпсіздік ережелерін (шұғыл шараларды) сақтауы қажет?
Эвакуациялау кезінде қолшам, сіріңке, тіске басар азық, құжаттармен бірге артық-ауыс киім салынған қолдорба дайын болуы керек. Дабыл түскенде дереу ғимараттан шығып, жағалаудан қашықтау теңіз деңгейінен 30–40 метр жоғары жерге кету қажет. Тұйық мүйісте биіктік 5 метрден кем болмауы тиіс, сондай-ақ өзен аңғарымен емес, беткейді жоғары бойлап қашу керек.