1-бөлім: Топырақ ресурстары, олардың экологиялық маңызы мен қазіргі жағдайы
1. Мәтін бойынша топырақ ресурстары дегеніміз не және бұл ресурстардың басты табиғи қасиетіне не жатады?
Топырақ ресурстары – бұл құнарлы, ауылшаруашылығына жарамды топырақтар жиынтығы. Топырақ ресурстарының басты қасиеті – олардың табиғи құнарлылығы болып табылады.
2. Дүниежүзілік көрсеткіштермен салыстырғанда Қазақстанның жан басына шаққандағы жермен қамтамасыз етілу деңгейі қандай?
Қазақстан жан басына шаққанда жермен қамтамасыз етілу деңгейі жағынан дүниежүзі бойынша үшінші орынды иеленеді. Еліміздің бір тұрғынына шаққанда жер көлемі 17,03 гектарды құрайды.
3. Топырақ ресурстары табиғатта қандай маңызды экологиялық қызметтерді атқарады?
Топырақ – ластағыштардан қорғайтын сүзгі, биологиялық алуантүрлілікті сақтау ортасы болып табылады және су айналымында маңызды рөл атқарады.
4. Зерттеушілердің мәліметіне сүйенсек, XXI ғасырдың басына қарай жер ресурстарында қандай жаһандық өзгерістер орын алды?
XXI ғасырдың басына қарай топырақ ресурстарының 2 млрд гектарға жуығы тозып, құнарсызданып, өзінің бастапқы құрамы мен құрылымын өзгертті.
5. Топыраққа антропогендік факторлардың ықпал етуінің негізгі қандай түрлері мәтінде атап көрсетілген?
Топыраққа антропогенді ықпал етудің негізгі түрлеріне: топырақты ұзақ уақыт пайдалану, тыңайтқыштарды ретсіз қолдану және өнеркәсіп қалдықтарымен ластау жатады.
2-бөлім: Топырақ эрозиясы, екінші қайтара сортаңдану және ластану проблемалары
1. Топырақ эрозиясы дегеніміз не және Қазақстан аумағының қанша пайызы осы үдеріске бейім болып келеді?
Топырақ эрозиясы – бұл топырақтың ең құнарлы жоғарғы қабатының бүлініп, тозу үдерісі. Қазақстанда жердің 70 млн гектардан астамы немесе республика аумағының 26%-ы эрозияға бейім.
2. Табиғи эрозия мен антропогендік эрозияның басты айырмашылығы және олардың уақыттық көрсеткіштері қандай?
Табиғи эрозия өте баяу жүреді және құнарлылықты төмендетпейді. Ал антропогендік эрозия салдарынан бір жылда топырақтың 2–3 см құнарлы қабаты бұзылады. Салыстырмалы түрде, 1 мм қара топырақ қабатының түзілуіне 100 жылдан астам уақыт кетеді.
3. Жердің екінші қайтара сортаңдануы қалай пайда болады және бұл көрсеткіш еліміздің суармалы жерлерінде қандай үлесті алады?
Жердің сортаңдануы мөлшерден тыс суарудың салдарынан болады. Мұнда ылғал минералды топырақ суымен қосылып, беткі қабатта тұз артады. Қазақстанда бұл көрсеткіш суармалы шабындық алаңдардың 31,3%-ын құрайды.
4. Елімізде химиялық және радиоактивті заттармен ластанған жерлердің жалпы көлемі қанша және олар негізінен қай өңірлерде байқалады?
Қазақстан аумағында 10 млн га жер радиоактивті және химиялық заттармен ластанған. Мұндай ластанулар Семей полигоны ауданында және Ақтау қаласының маңында айқын байқалады.
5. Минералды тыңайтқыштар мен пестицидтерді ретсіз қолданудың қоршаған орта мен адам денсаулығына тигізер тікелей зардаптары қандай?
Адамдарда түрлі аурулар, әлсіздік пен иммунитеттің төмендеуі пайда болады. Су экожүйесі бұзылып, өзен сулары көк түске боялады, ал пестицидтер әсерінен пайдалы жәндіктер мен құстар уланып жойылады.
3-бөлім: Жердің шөлейттенуі және топырақ құнарлылығын қалпына келтіру шаралары
1. Географиялық тұрғыдан шөлейттену үдерісі дегеніміз не және оның негізгі табиғи түрткіжайттарына не жатады?
Шөлейттену – топырақтың қайтарымсыз өзгеріп, биологиялық өнімділіктің төмендеп, аумақтың шөлейтке айналуы. Негізгі табиғи себептері: континенттік құрғақ климат, сумен аз қамтылу және құрғақшылық.
2. Топырақтың құнарлылығын арттыруға бағытталған мелиорациялық жұмыстардың құрамына қандай негізгі экоқорғаныс шаралары кіреді?
Оларға топырақты су және жел эрозиясынан, тозудан, сортаңданудан, сондай-ақ техногенез өнімдерімен ластанудан қорғау шаралары жатады.
3. Ағаш жолақтарын құру және беткейлерді террасалау (сатылы алаңдар жасау) тәсілдері эрозиямен күресте қалай көмектеседі?
Ағаштар қардың еруін тежеп, топырақты ылғалдандырады және желдің топырақты үрлеп әкетуіне жол бермейді. Ал террасалау тәсілі су ағындарының тік беткейдегі топырақты шайып кетуінен қорғайды.
4. Мәтінде сипатталған ауыспалы егіс жүргізу ережесінің мәні неде және ол топыраққа қалай әсер етеді?
Ауыспалы егіс кезінде бір жерге бірнеше жыл белгілі бір дақыл егіліп, кейін ол ауыстырылады немесе жер бірнеше жыл бос қалдырылады. Бұл шара жердің өз табиғи құрамын қалпына келтіруіне мүмкіндік береді.
5. Топырақты техногендік өнімдермен ластанудан сақтаудың және оны тазартудың қандай екі негізгі жолы бар?
Бірінші жолы – ластаушы заттардың топыраққа түсуін болдырмау үшін кәсіпорындарға тазартқыш қондырғылар орнату. Екінші жолы – ластанып үлгерген топырақ қабатын арнайы әдістермен тазарту.