1-жұп: Географияның математикалануы және «сандық революция»
1. XX ғасырдың екінші жартысында география ғылымында қандай түбегейлі бетбұрыс басталды?
📚XX ғасырдың екінші жартысында география ғылымдарына математикалық зерттеу әдістері қарқынды ене бастады. Осы үдерісті 🌍ғалымдар «сандық революция» деп атады 🔬және бұл құбылыс география ғылымының жаңа бағытта дамуына жол ашты.
2. Географияның «математикалануы» тағы қандай факторлардың жедел дамуымен тікелей байланысты болды?
💡Географияның «математикалануы» компьютерлік техника мен технологиялардың жылдам дамуына да байланысты болды. Нәтижесінде 🔍бұл жаңа технологиялық өзгерістер 📈жедел түрде орасан мол сандық деректерді өңдеудің жаңа мүмкіндіктерін ашты.
3. Математикалық статистика мен талдау әдістері географияда зерттеу деректерін өңдеуде қандай рөл атқарады?
🌱Математикалық статистика, математикалық үлгілеу, статистикалық және математикалық талдау географиядағы басқа зерттеу әдістерімен қатар қолданылады. Олар 🗺️зерттеудің бастапқы деректерін рет бойынша жинақтау, өңдеу 📋және зерттеу нәтижелерін қорытындылау барысында жүйелеуді жеңілдетеді.
2-жұп: Сандық деректер, мерзімдік қатар және теңгерім әдісі
1. Сандық әдістер мен мерзімдік қатарлар географиялық жүйелерді талдауда қалай қолданылады?
💧Сандық әдістер статистикалық деректерді өңдеу арқылы аумақтарды салыстырып, олардың дамуы мен құрылымдық ерекшеліктерін талдауға мүмкіндік береді. Осы орайда 📌географиялық жүйелердің өзгерістерін талдауда математикалық статистика әдістері қолданылады 📝және әдетте, зерттелетін құбылыс пен нысанның жай-күйі мен өзгерістерін сипаттау үшін мерзімдік қатар құрастырылады (1-кесте).
2. Құбылыстардың өзгеру заңдылықтарын зерттеуде трендті анықтау мен график құрудың маңызы неде?
🎯Үдерістер мен құбылыстардың өзгеру заңдылықтарын зерттеуде трендті, яғни дамудың жалпы тенденциясын анықтаудың маңызы зор. Осы ретте 📖өзгерістер қатарын үлгілеудегі басты міндет — зерттелетін құбылыстың даму тенденциясының сипаты мен бағыттарын анықтау болып табылады 📊және 1-кестедегі тәрізді уақыт бойынша реттелген сандық деректерді график түрінде модельдеуге болады, өйткені қазіргі заманғы компьютерлік технологиялар тренд анықтауға мүмкіндік береді.
3. Теңгерім әдісі мен географиялық жүйелерді математикалық үлгілеудің негізгі мақсаты қандай?
🗂️Теңгерім әдісі өзгермелі жүйелердегі кіріс пен шығыс арасындағы тәуелділіктерді есептеу арқылы талдау жасауға, болжауға мүмкіндік береді. Оны жүзеге асыру үшін ⛓️шығыс — кіріс, өндіру — тұтыну сандық көрсеткіштері есептеліп, талданады (8-сурет) 📑бұл ретте қазіргі географияда кеңінен қолданылатын математикалық әдістердің бірі — географиялық жүйелерді математикалық үлгілеу болып табылады.
3-жұп: Математикалық модельдеу түрлері және рангтерге жіктеу әдісі
1. Географиядағы математикалық таңбалы модельдер мен графикалық үлгілер қалай сипатталады?
🎓Географиялық нысандар мен олардың арасындағы қарым-қатынастарын математикалық модельдеу нақты нысандардың сандық қатынастарын бейнелейді. Нақты деректер негізінде құрастырылатын модель 🎒бейнелеу тәсілі бойынша таңбалы деп аталады және ол бұрыннан бері топография мен картографияда, блок-сызбалар, кестелер мен графиктерде қолданылады 🛠️ал диаграммалар арқылы экономикалық географияда әлеуметтік және экономикалық үдерістердің кеңістіктік пен уақыттық өзгерістерін, физикалық географияда табиғи құбылыстардың өту барысын көрсетуге болады, өйткені графикалық модельдер дәлдікті, көрнекілікті ұштастырады.
2. Нысандарды сандық деректері бойынша топтастыруда рангтерге жіктеу әдісі қалай қолданылады?
⏳Нысандарды сандық деректері бойынша топтастыру үшін рангтерге жіктеу әдісі қолданылады, бұл әдіс дүниежүзі елдерінің рейтингтерін құрастыруда пайдаланылады. Әдетте 📕рейтинг бойынша топтастыру кезінде жоғары, орташа және төмен рангтер анықталады ⚙️мысалы, әлем елдерінің туу коэффициенті бойынша топтарын анықтау үшін, ең алдымен, статистикалық көрсеткіштер тізбесі алынып, ең жоғары ($46\%_0$) және ең төмен ($8\%_0$) көрсеткіштер табылады.
3. Туу коэффициенті бойынша интервалды есептеу формуласы мен оның нәтижесінде шыққан топтар қандай?
📝Интервалды анықтайтын формула $x = \frac{\text{max}-\text{min}}{3}$ түрінде берілген, мұндағы $\text{max}$ — көрсеткіштің максимум шамасы, $\text{min}$ — көрсеткіштің минимум шамасы, $x$ — интервал болып табылады. Осы формула негізінде 📚анықталған интервал шамамен 12,6-ға тең болады және оны қосу арқылы мынадай 3 топ анықталады: 1) 8 — 20,6 (төмен); 2) 20,7 — 33,3 (орташа); 3) 33,4 — 46 (жоғары) 📥осылайша дүниежүзіндегі 195 елді туу көрсеткіші бойынша 3 топқа бөлеміз және статистикалық деректерді пайдаланып, қай елдің қай топқа енетінін анықтау қиын емес.