1-бөлім: Мониторинг тұжырымдамасының негізі, даму тарихы мен мүмкіндіктері
1. «Мониторинг» термині халықаралық деңгейде ғылыми айналымға қашан, қай жерде енді және оның латын тіліндегі мағыналық түпкі мәні неде?
Бұл термин ғылыми әдебиеттерге БҰҰ қоршаған орта конференциясына дайындық кезеңінде, яғни ХХ ғасырдың 70-жылдарының басында (Стокгольм, 1972 ж.) енді. Латын тілінен аударғанда «monitor» сөзі ескертуші, еске түсіруші деген мағынаны білдіреді.
2. Қазақстанда қоршаған табиғи ортаны бақылаудың мемлекеттік деңгейдегі жүйесі алғаш рет қай мекеме жанынан және қалай құрылды?
Қазақстан Республикасында бұл жұмыстарды ұйымдастыру 1972 жылдан басталды. Ол кезде Казгидромет гидрометеорология орталығы жанынан «Табиғи ортаның ластану деңгейін мемлекеттік бақылау қызметі» құрылып, жұмыс істей бастады.
3. Ақпараттық жүйе ретіндегі мониторингтің басты мақсаты не және оны жүзеге асыруға қандай заманауи техникалық құралдар қатыстырылады?
Мониторингтің басты мақсаты – табиғи ресурстарды тиімді пайдалану және қоршаған ортаны қорғау. Оны жүргізу үшін қазіргі заманғы техникалық құралдардан Жердің жасанды серіктері, автоматты стансылар және т.б. қолданылады.
4. Адам өмірі үшін аса маңызды болып табылатын табиғат компоненттерінің қандай нақты биота сипаттамалары қатаң қадағалауға алынады?
Адам үшін аса маңызды табиғат компоненттерінің ішінен ауа тазалығы, судың сапасы, топырақ пен жер ресурстарының жай-күйі, сондай-ақ радиация дәрежесі сияқты көрсеткіштер тұрақты қадағалаудан тұрады.
5. Мониторинг жүйесі арқылы алынған деректер басқару органдарына шешім қабылдау үшін қандай практикалық мүмкіндіктер береді?
Ол алынған деректерді нормативтермен, стандарттармен және рұқсат етілген шекті концентрациямен (РШК) салыстыруға, өзгерістердің көздері мен түрткіжайттарын анықтауға және шектен тыс ауытқулар туралы басқару органдарын жедел хабардар етуге мүмкіндік береді.
2-бөлім: Антропогендік өзгерістерді бақылау кезеңдері және мониторинг деңгейлері
1. Қоршаған табиғи ортаға адам әрекетінен келетін антропогендік әсерлерді мониторингілеу қандай үш жүйелі кезең бойынша іске асады?
Мониторингілеу кезеңдері: 1) қоршаған табиғи ортаға әсер етуші және орта жағдайы түрткіжайттарын бақылау; 2) нақты табиғи орта жағдайын бағалау; 3) қоршаған табиғи орта жағдайын болжау және бағалау.
2. Биоэкологиялық мониторингтің негізгі зерттеу объектісі не және ол аумақтық қамтуы тұрғысынан қай деңгейге жатады?
Биоэкологиялық (санитарлық-гигиеналық) мониторинг қоршаған ортаның нақты адам денсаулығына тигізетін әсері тұрғысынан оның жағдайын бақылайды. Ол аумақтық қамтуы бойынша негізінен жергілікті мониторингке жатады.
3. Геожүйелік мониторингтің биоэкологиялық бақылаудан айырмашылығы неде және оның құрамына қандай жасанды құрылымдар кіреді?
Геожүйелік бақылау басты геожүйелер мен табиғи экожүйелердің өзгеруін, сондай-ақ оларды табиғи-техникалық (агрожүйелер, өнеркәсіптік аумақтардың урбандалған аудандары) қайта құруды бақылайды. Бұл – аймақтық мониторинг деңгейі.
4. Жаһандық ауқымдағы биосфералық мониторингтің атқаратын ролі қандай және ол өзінен төменгі қандай жүйелерге сүйенеді?
Биосфералық мониторинг жалпы биосфераға қатысты жаһандық ауқымдағы ықтимал өзгерістерді бақылау және болжау үшін жүргізіледі. Ол өзінен төменгі биоэкологиялық және геожүйелік мониторинг деректеріне сүйене отырып, жалпы жүйені қорытындылайды.
5. Қауіпті экологиялық жағдайларды, соның ішінде зиянды газдардың таралуын ескертуде мониторингтің қай бағыттары ерекше қарқынмен дамыды?
Қауіпті жағдайлардың, әсіресе зиянды газдармен ластанудың туындағаны туралы алдын ала ескертетін су мен ауаның ластану мониторингі бағыттары ерекше қарқынмен дамыды.
3-бөлім: Ұлттық заңнама негіздері, мемлекеттік жүйе қағидалары мен модельдеу мәселелері
1. Қазақстанда табиғат ресурстары мен қоршаған ортаны қорғаудың бірыңғай жүйесі қай заңнамалық құжат аясында және қашан ресми бекітілді?
Бұл жүйені ұйымдастыру және қалыптастыру шешімі 2007 жылдың 9 қаңтарында қабылданған «Қазақстан Republicасының Экологиялық кодексінде» (138-бап) ресми түрде бекітілген.
2. Қазақстан Республикасындағы қоршаған орта мен табиғи ресурстар мониторингінің ортақ мемлекеттік жүйесі (ҚО мен ТР МОМЖ) қандай екі негізгі қағидаға сүйеніп жұмыс істейді?
Жүйе мына қағидаларға сүйенеді: 1) Бірыңғай ұйымдастыру, әдіснамалық және ақпараттық негізде жұмыс істеу; 2) Мемлекеттік және басқа да мониторингілеу жүйесін барынша қолдану мүмкіндігі.
3. Бірыңғай мемлекеттік мониторинг жүйесі экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында қандай негізгі міндеттерді орындауға міндеттелген?
Оның міндеттері: қоршаған орта, биоалуантүрлілік, экожүйе мен адам денсаулығы туралы нақты ақпарат алу; орта жағдайын бағалау мен болжау; басқару шешімдерін қабылдауға қажетті сараптамалық көрсеткіштерді қамтамасыз ету.
4. Жаһандық мониторинг бағдарламасының негізгі ережелері алғаш рет қай жылы тұжырымдалды және бұл халықаралық деңгейде қандай мақсаттарды көздейді?
Бағдарламаның негізгі ережелері 1974 жылы тұжырымдалды. Ол атмосфера мен Дүниежүзілік мұхиттың жаһандық ластануын, оның климатқа әсерін бағалауды, биологиялық жүйелерді қорғауды және халықаралық апаттарды ескертуді көздейді.
5. Экологиядағы үлгілеу (модельдеу) әдісінің болашағы мен оны тірі экожүйелерге қолдану барысында кездесетін басты қиындық неде?
Тіршілік нысандары үздіксіз өзгеретін көптеген параметрмен сипатталатындықтан, олар туралы толық ақпарат алу қиын және мінсіз үлгі жасау мүмкін емес. Жалпы биосфераның жұмысын сипаттау мәселені одан әрі қиындата түседі, бірақ әдістің болашағы зор.