1-жұп: Географиядағы салыстыру әдісі және оның қалыптасу тарихы
1. Салыстыру географияда қандай әдіс болып табылады және оның басты мақсаты не?
📚Салыстыру — географияның барлық саласында ерте кезден бастап қолданылып келе жатқан, ең кең тараған әдіс. Осы ерекшелігіне байланысты ол 🌍зерттеу нысандарының ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтауға 🔬және географиялық нысандардың кеңістіктік әркелкілігін терең танып, зерттеуге мүмкіндік береді.
2. Қазіргі ұғымдағы салыстыру әдісін география ғылымына алғаш рет кім енгізді және оның маңызы қандай болды?
💡Дәл қазіргі ұғымындағы салыстыру әдістерін география ғылымында алғаш рет XIX ғасырда неміс ғалымы А.Гумбольдт қолданды. Нәтижесінде 🔍ол Жер шары қабықтарының заңдылықтарын зерттеді 📈және осы әдіс арқылы физикалық географияның іргелі негізін қалады.
3. А.Гумбольдтың замандасы К.Риттердің салыстыру бағытында қандай танымал еңбектері жарық көрді?
🌱Салыстыру әдістерін Гумбольдтың замандасы болған әйгілі неміс ғалымы К.Риттер де кеңінен қолданды. Оның 🗺️«Табиғат пен адам тарихына қатысты жертану» немесе «Жалпы салыстырмалы география» 📋сондай-ақ «Салыстырмалы жертану туралы идеялар» атты ғылыми еңбектері бар.
2-жұп: Салыстыру әдістерінің даму эволюциясы мен баламалау сипаты
1. Салыстыру құралдары мен мәліметтер жинау тәсілдері уақыт өте келе қалай өзгерді?
💧Бастапқы кезде нысандар тек сыртқы көрінісі мен өлшемдері (морфологиясы) бойынша салыстырылатын. Кейінірек 📌XX ғасырда геохимиялық, геофизикалық, әуе-ғарыштық әдістер қосылды 📝ал қазіргі кезде бұл үдеріс орасан зор сандық-сапалық көрсеткіштерді қамтитын математикалық әдіс пен ГАЖ технологиялар арқылы жүзеге асады.
2. Баламалау әдісі деген не және оған ежелгі мен қазіргі ғылымнан қандай мысал бар?
🎯Баламалау — салыстыру әдістерінің ерекше бір түрі болып табылады. Мысалы, 📖ежелгі грек оқымыстысы Платон Жер шарын тірі ағзаға теңесе 📊қазіргі ғалымдар Азия экономикасын адам денесіне (Жапония — басы, Қытай мен Үндістан — аяқтары, мұнай елдері — жүрегі) баламалайды.
3. Салыстырмалы-географиялық әдіс қолданбалы зерттеулерде қандай мақсатта пайдаланылады?
🗂️Бұл әдіс қолданбалы зерттеулерде аумақтар мен елдердің көрсеткіштерін өзара салыстыру үшін қажет. Оның көмегімен ⛓️нысандардың өзіндік ерекшеліктері анықталып, топтастырылады 📑және географиялық құбылыстарды жіктеу мен болашаққа нақты болжам жасау мақсатында қолданылады.
3-жұп: Географиядағы салыстыру ережелері мен зерттеу түрлері
1. Біртекті нысандарды салыстыру ережесіне мәтін бойынша қандай мысал келтіруге болады?
🎓Географиялық нысандарды немесе құбылыстарды салыстыру барысында белгілі бір ережелер басшылыққа алынады. Мысалы 🎒біртекті нысандар болып табылатын Оңтүстік Америка мен Африка материктері қарастырылады 🛠️олардың субэкваторлық белдеулерін өзара салыстыру арқылы ортақ ұқсастықтары мен айырмашылықтары айқындалады.
2. Диахронды және синхронды салыстыру түрлерінің бір-бірінен негізгі айырмашылығы неде?
⏳Диахронды салыстыру бір нысанның әртүрлі уақыт кезеңіндегі (мысалы, қаланың 100 жылдық температурасы) өзгерісін зерттейді. Ал 📕синхронды салыстыру нысандарды бір уақыт аралығында қарастырады ⚙️мысалы, Қазақстан облыстарының 2018 жылғы туу коэффициентін (Маңғыстауда ең жоғары — 29,7‰, СҚО-да ең төмен — 12,9‰) салыстыру арқылы аумақтық айырмашылықты көрсетеді.
3. Дүниежүзілік шөлейттену үдерісі мысалында салыстырудың жалпы маңызы қалай дәлелденген?
📝Шөлейттену үдерісі Жер шарының көптеген аумақтарына ортақ сипат ретінде тән болып келеді. Алайда 📚оның аймақтық ауқымы мен өзіндік ерекшеліктерін дәл анықтау үшін 📥әрбір аумақтағы жергілікті факторлардың әсерін өзара салыстыру және оған терең талдау жасау талап етіледі.