🔹 1-топ: Басылым түсінігі, оның міндеттері және зерттеу есебі
1. Басылым дегеніміз не және ол қалай жүзеге асады?
Баспасөз көмегімен, түрлі басылымдарда (журналдарда, жинақтарда, құралдарда) жариялау, ғылыми шараларда сөз сөйлеу арқылы ақпаратты жұртшылыққа жеткізу басылым деп аталады. Зерттеушілер географиялық нысандарды, құбылыстарды және үдерістерді зерделеуді аяқтағаннан кейін мүдделі тұлғаларды өз іс-әрекеттерінің нәтижелерімен таныстыру үшін басылымдарды қолданады.
2. Басылымның негізгі міндеттеріне не жатады?
Басылымның негізгі міндеттері: ғылыми зерттеу нәтижелерін елге жариялау; автор шығармаларының ұқсас мақалалардан айырмашылығын көрсету; зерттеушінің жеке үлесін айғақтау; зерттеудің дұрыстығын, жаңалығын және ғылыми деңгейін дәлелдеу; нәтижелерді апробациялау және енгізу фактісін бекіту; жаңа ғылыми білімнің пайда болғанын хабарлап, оны жалпы пайдалануға беру және шығарманы қалың жұртшылықтың бағалауы жатады.
3. Зерттеу есебі дегеніміз қандай құжат және оның міндеті неде?
Зерттеу толық аяқталғаннан кейін жазылатын, зерттеудің әдісі мен жүргізілуі, сонымен қатар ғылыми-зерттеу немесе тәжірибелік-эксперименттік іс-әрекет үдерісінде алынған нәтижелер туралы жан-жақты сипаттаманы қамтитын құжат. Есептің міндеті – белгілі уақыт аралығында орындалған жұмысты жан-жақты көрсету.
4. Есептің толық нұсқасын ғылыми басылымдарда жариялау неліктен мүмкін емес және авторлар бұл жағдайда не істейді?
Есептердің көлемі журнал көлемінен әлдеқайда үлкен болғандықтан, ғылыми басылымдарда олардың толық нұсқасын жариялау мүмкін емес. Сол себепті автор немесе авторлар тобы аудиторияға зерттеу барысы мен оның нәтижелерін суреттейтін қысқаша құжаттар (баяндама, мақала, тезис, аңдатпа) дайындайды.
5. Мектеп өмірінде жиі қолданылатын ғылыми жарияламалардың қандай түрлері бар?
Мектеп өмірінде жиі қолданылатын түрлеріне: есеп, баяндама, тезис, аннотация, мақала, стендтік баяндама, инфографика және тұсаукесер жатады.
🔹 2-топ: Баяндама мен ғылыми мақаланың құрылымдық ерекшеліктері
1. Баяндама дегеніміз не және оның жалпы құрылымына қандай элементтер кіреді?
Баяндама – басылымда жарияланған немесе көпшілік алдында оқылған ғылыми-зерттеу жұмысының толық мағынасын қамтитын ғылыми құжат. Оның құрылымына: зерттеу тақырыбының атауы, зерттеудің өзектілігі, жұмыстың мақсаты мен міндеттері, гипотеза (болжам), зерттеуді жүргізу әдістері, зерттеу нәтижелері және қорытындылар (әдетте 4 немесе 5-тен аспайтын нөмірленген шешімдер) кіреді.
2. Ғылыми мақала дегеніміз не және оның көлемі қандай болуы тиіс?
Мақала – ғылыми-зерттеу жұмысының жағдайы туралы материалдар берілетін журналда немесе еңбектер жинағында жарияланатын, көлемі аз ғылыми хабарлама. Оның көлемі баспа мәтінінде әдетте 8–10 бет шамасында болады.
3. Ғылыми мақаланың құрамына қандай негізгі элементтер кіреді?
Мақаланың құрамына: аннотация; автордың аты-жөнінің бірінші әріптері; негізгі сөздерді қамтитын қысқа атауы; кіріспе; зерттеу әдісі мен нәтижелер талданатын негізгі бөлім; қорытынды (шешімдер мен ұсыныстар); әдебиеттерге сілтеме мен олардың тізімі, сондай-ақ қолданылған белгілер мен қысқартулардың тізбесі кіреді.
4. Тезис дегеніміз не және оған қойылатын басты талаптар қандай?
Тезис – зерттеушінің таңдаған тақырыбы бойынша қысқаша түрде баяндалған бірегей ғылыми идеялары, яғни басылымдардың кең тараған түрі. Оған қойылатын басты талаптар – қысқалық (көлемі әдетте 2–5 бет) және ақпараттылық (цифрлік материалдар, график, кестелермен толықтыруға болады). Тезисте кіріспе бөлім, әдістерді сипаттау және әдебиеттер тізімі болмайды.
🔹 3-топ: Аннотация, стендтік баяндама және тұсаукесер талаптары
1. Аннотация дегеніміз не және оның ұсынылатын орташа көлемі қандай?
Аннотация – ғылыми мақаланың мақсаты, мазмұны, түрі, формасы және басқа ерекшеліктері тұрғысынан қысқаша сипаттамасы. Ол мақаланың негізгі мазмұнын белгілеп, ақпараттық жүйелерде іздеу үшін қолданылады. Ұсынылатын орташа көлемі – 500 баспа белгісі.
2. Стендтік баяндама қалай ресімделеді және оның көрнекілік талабы қандай?
Стендтік баяндаманың материалдары ватман парағында ресімделіп, стендке жапсырылады немесе баннер түрінде көркемделеді. Көрнекілік талабы бойынша көрнекі материал мен мәтіндік материалдың арақатынасы шамамен 1:1 болуы керек, ал мәтін шрифті 0,5 метр қашықтықтан еркін оқылуы тиіс.
3. Стендтік баяндаманың тиімділігі мен құрылымында не ескерілуі керек?
Тиімділігі бойынша ақпарат көлемі стендпен 1–2 минут ішінде толық танысуға мүмкіндік беруі керек. Оның құрылымына: мақсаттар мен міндеттер, жұмыстың сипаттамасы, қолданылған әдістер, негізгі нәтижелер мен қорытындылар, алғыс және нәтижелердің графикалық/көрнекі түрде ұсынылуы кіреді. Сондай-ақ, балама ретінде инфографика жиі пайдаланылады.
4. Тұсаукесер (презентация) слайдтарын дайындауға қойылатын негізгі талаптар қандай?
Бір слайд бір ойды көрсетуі тиіс. Слайдта отыздан аспайтын сөз және тізімнің бес тармағынан көп қолданбаған дұрыс. Тізімдегі әр жолдың басындағы бірінші сөздер бір формада (септік, жіктік т.б.) параллель болуы керек. Шрифттің ұсынбалы көлемі – 18 тармақтан кем болмауы тиіс.
5. Тұсаукесердің (презентацияның) стандартты құрылымы қандай бөлімдерден тұрады?
Тұсаукесер құрылымы 6 негізгі бөлімнен тұрады: 1. Титул беті (атауы мен авторы); 2. Мазмұны (жоспары немесе сұрақтары); 3. Бөлімнің атауы; 4. Қысқаша ақпарат (тезис – дәлел – қорытынды); 5. Түйіндеме, қорытынды (жеке слайдта қысқа беріледі); 6. Алғыс.