1-жұп: Географиялық модельдеудің негіздері және Тюнен моделі
1. Латын тілінен аударғанда «модель» сөзі қандай мағыналарды білдіреді және оның ғылыми анықтамасы қандай?
Модель лат. modulus — «өлшем», «үлгі» дегенді білдіреді. Ғылыми анықтамасы бойынша, ол — нақты нысанның, құбылыс немесе үдерістің жеңілдітілген үлгісі.
2. Ерте замандарда географиялық модельдер алғаш рет қандай қарапайым пішінде қолданыла бастады?
Ерте замандарда-ақ қарапайым географиялық модельдер жергілікті жердің сызбалары түрінде пайда болып, қолданысқа енді.
3. География ғылымының тарихында ең алғашқы ғылыми негізделген модельді кім, қай жылы және қай елде жасады?
Алғашқы ғылыми негіздегі модельді 1826 жылы Германияның Мекленбург аймағынан шыққан помещик Иоганн Генрих фон Тюнен жасаған.
4. И.Г. фон Тюнен өзінің экономикалық-географиялық кеңістікті зерттеген атақты еңбегін қалай атады?
Ол өзінің бұл ғылыми зерттеу еңбегін «Оқшау мемлекет» деп атады.
5. Тюнен өзінің географиялық моделі арқылы нарық орталығы (қала) мен оның айналасындағы қандай байланысты дәлелдеп шықты?
Ол ауылшаруашылық ауданның нарық орталығы (қала) мен көршілес жерлердің пайданылу жағдайы арасындағы байланысты көрсетті.
6. Тюненнің моделіне сәйкес, ауылшаруашылық жерлерінің пайдаланылу сипаты мен олардың құны ең алдымен қандай факторға тәуелді?
Жерлердің пайдаланылуы мен олардың құны орталық қалаға (нарық орталығына) дейінгі қашықтығына қарай анықталады.
7. Модельдеу әдісінің басты ерекшелігі неде және зерттеу барысында нысанның қандай белгілеріне басымдық беріледі?
Ерекшелігі — зерттеу нысаны оның моделімен («көшірмесімен») алмастырылады. Мұнда нысанның барлық белгілері емес, тек зерттеу мақсаты үшін ең маңыздылары ғана ескеріледі.
2-жұп: Қазіргі географиядағы модельдеу және заттық пен вербалды модельдер
1. Қазіргі заманғы география ғылымында модельдеу әдісін кеңінен қолданудың түпкі мақсаты не болып табылады?
Модельдеу қазіргі географияда зерттеу нысаны, құбылысы немесе үдерісі туралы мүлдем жаңа ғылыми білімдер алу мақсатында қолданылады.
2. Географиялық модельдерді ішкі ерекшеліктеріне қарай шартты түрде қандай екі ірі топқа бөліп қарастырамыз?
Оларды шартты түрде заттық (физикалық) модельдер және ақпараттық модельдер деп бөледі.
3. Заттық (физикалық) модельдердің басты сипаты қандай және олар қандай материалдардан жасалуы мүмкін?
Заттық модельдерде нысанның, құбылыстың немесе үдерістің зат түріндегі нақты пішіні беріледі. Олар зерттеу қажеттілігіне қарай әртүрлі материалдардан жасалуы мүмкін.
4. Жердің кішірейтілген дәл үлгісі глобус пен жанартаудың макеті модельдердің қай нақты тобына жатады?
Бұл нысандардың нақты пішіні зат күйінде бейнеленетіндіктен, олар заттық (физикалық) модельдерге жатады.
5. Ақпараттық модельдердің негізгі міндеті қандай және оның құрамына ақпаратты сипаттаудың қандай 4 түрі кіреді?
Олар нысанның қасиеттерін, күйін және маңызды байланыстарын сипаттайтын ақпаратты жинақтайды. Түрлері: вербалды, графикалық, кестелік және математикалық.
6. Вербалды модельдің ақпаратты жеткізу формасы қандай және оған мәтінде қандай мысал келтірілген?
Вербалды модель нысан немесе құбылыс туралы жазбаша немесе ауызша түрде сипаттама береді. Мысалы: жер сілкінісінің жазбаша сипаттамасы.
7. Өзен ағысының жылдамдығы мен гидрологиялық күйін формулалармен өрнектеу модельдің қай түріне мысал болады?
Бұл нысанның сандық сипаттамалары математикалық формулалар арқылы жасалатындықтан, математикалық модельге жатады.
3-жұп: Графикалық, кестелік және математикалық модельдерді талдау
1. Графикалық модельдеу дегеніміз не және оның негізгі мақсаты қандай?
Бұл — нысандарды, құбылыстарды немесе үдерістерді графикалық бейнелер түрінде көрнекі, көзге анық көрсету тәсілі.
2. Географ маман өз жұмысында графикалық модельдер жасау үшін қандай көрнекі құралдар мен бейнелерді пайдалана алады?
Ол өз зерттеуінде географиялық карталарды, сызбаларды, блок-сызбаларды, графиктерді және диаграммаларды пайдалана алады.
3. Кестелік модельдің құрылымдық ерекшелігі неде және мәліметтер оған қалай орналастырылады?
Кестелік модельде нысандар мен қасиеттер тізім түрінде, ал олардың нақты шамалары арнайы тікбұрышты ұяшықтарға жүйеленіп орналастырылады.
4. «Қазақстан өңірлерінің демографиялық көрсеткіштері» кестелік моделінде бірінші бағанға ақпарат қалай реттеліп жазылады?
Бұл модельде Қазақстанның өңірлері арнайы әліпби реті бойынша тізім түрінде бірінші бағанға орналастырылады.
5. Демографиялық кестелік модельдің келесі бағандарындағы ұяшықтарға қандай нақты географиялық көрсеткіштер енгізіледі?
Келесі бағандардағы ұяшықтарға халықтың тууы, өлімі, табиғи өсімі сияқты нақты сандық көрсеткіштер жазылады.
6. Математикалық модельдердің вербалды немесе графикалық модельдерден басты айырмашылығы неде?
Математикалық модельдерде нысан мен үдерістің қасиеттері сөзбен немесе суретпен емес, арнайы математикалық формулалар мен сандық сипаттамалар арқылы өрнектеледі.
7. Сызбалар, кестелер және формулалар сияқты ақпараттық модельдерді біріктіретін ортақ қасиет қандай?
Олардың барлығы географиялық нысанның немесе үдерістің заттық пішінін емес, оның қасиеттері мен маңызды ішкі байланыстары туралы жүйелі ақпаратты жинақтап көрсетеді.