1-жұп: Еңбек ресурстарының ұғымы, құрылымы және жас шектеулері
1. Еңбек ресурстары дегеніміз не және ол құрамы бойынша қандай негізгі топтарға бөлінеді?
Еңбек ресурстары дегеніміз – мемлекет экономикасында жұмыс істеуге қабілеті бар адамдар. Олар құрамы бойынша 📋үш топқа бөлінеді (182-сурет). 🧒Бірінші топқа жасы 15-ке жеткен жасөспірімдер жатады. Олардың еңбекке қабілетті жас кезеңінің алдында тұрғандықтан, еңбек кодексі бойынша ата-анасы рұқсат берген жағдайда ғана жұмыс істеуіне рұқсат етіледі.
2. Еңбек ресурстарының екінші тобы қалай сипатталады және Қазақстандағы жас шектеулері қандай?
⚙️Екінші топты еңбекке қабілетті жастағы еңбекке жарамды адамдар құрайды және бұл еңбек ресурсының көп бөлігі саналады. Қазақстанда еңбекке қабілетті жастың төменгі шегі – 16 жас, ал жоғарғысы – кәрілікке байланысты зейнеткерлікке шығу жасы. Ерлер үшін ол 63 жас, ал әйелдер үшін – 61 жас (2028 жылдың 1 қаңтарына дейін) болып белгіленген. Денсаулығына немесе мүгедектігіне байланысты жұмысқа жарамсыз жандар бұл топқа ене алмайды.
3. Еңбек ресурстарының үшінші тобына кімдер жатады және Экономикалық белсенді халық (ЭБХ) қалай құралады?
👵Үшінші топқа еңбек етіп жүрген зейнеткерлер жатады. Еңбек ресурстарының көп бөлігі экономикада жұмыс істейді (жұмысы барлар), ал біреулері жұмыс іздейді (жұмыссыздар). Осы жұмысы барлар мен жұмыссыздар бірігіп еліміздегі 📊экономикалық белсенді халықты (ЭБХ) құрайды, ал еңбекке қабілетсіз адамдар саны бұлармен салыстырғанда аз болады.
2-жұп: Жұмыс күшінің географиялық орналасуы және еңбек нарығындағы сұраныс пен ұсыныс
1. Қазақстанда жұмыс күшінің таралуы қандай ерекшелікке ие және негізгі статистикалық көрсеткіштері қандай?
Қазақстандағы жұмыс күшінің бөлінуі ел халқының орналасуына сәйкес келеді және біркелкі емес. Оның шамамен 🗺️1/2 бөлігі Оңтүстік және Жетісу макроөңірлерінде шоғырланған. 2022 жылғы 10-кесте бойынша Қазақстанда жиынтық экономикалық белсенді халық саны 📉9435 мың адамды құраса, соның ішінде 8975 мыңының жұмысы бар, ал 2130 мыңы өзін-өзі жұмыспен қамтығандар болып табылады. Жұмыссыздар саны – 460 мың адам.
2. Еңбек нарығы дегеніміз не және ондағы сұраныс пен ұсыныс теңгерімі қалай өзгереді?
Жұмыс күшін ұсыну мен оған деген сұранысты 💼еңбек нарығы деп атайды. Мұндағы сұранысты жұмыс берушілер (кәсіпкерлер мен үкімет) анықтайды. Егер сұраныс жұмысшылар санына тең болса – ⚖️тепе-теңдік орнайды. Егер жұмыс күшіне сұраныс артық болса – ⚠️жұмыс күшінің жетіспеушілігі, ал сұраныс ұсыныстан кем болса – 📉жұмыссыздық байқалады. Қазақстанның еңбек нарығындағы ұсыныс 9,5 млн экономикалық белсенді халықты құрайды.
3. Қазақстанның еңбек нарығының сапалық сипаттамасы қандай және алға қойылған басты міндеттер не?
Елімізде жұмыс күшінің шамамен 1/2 бөлігі нағыз еңбекке жарамды жастағылар (25 пен 49 жас аралығында) және 90%-дай жоғары және орта мамандық білімі барлар. Дегенмен, бұл сапа елді жаңғыртуға жеткіліксіз. Сондықтан 🎯бірінші міндет – жұмысшылардың білім сапасын, кәсіби даярлығын түбегейлі жақсарту болса, 🚀екінші міндет – тұрақты әрі сапалы жаңа жұмыс орындарын жеделдете құру. Әзірге сапалы жұмыс орындарының үлесі жалпы нарықтың 1/5 бөлігін ғана құрайды.
3-жұп: Кәсіпкерлік салалары, еңбек түрлері және әлеуметтік-кәсіби құрылым
1. Ірі және шағын кәсіпорындардың нарықтағы үлесі қандай және «осал» еңбек түріне кімдер жатады?
Экономиканың тұғыры саналатын 🏭ірі кәсіпорындарға 3 млн жұмыс орны сәйкес келеді. Орта және шағын кәсіпкерлікте (жеке кәсіпкерлер, фермерлер) тағы 4 млн-ға жуық адам еңбек етеді. Қалған 2 млн адам өзін-өзі жұмыспен қамтығандар (мысалы, жеке қора-жайы бар ауыл адамы). Бұл қызмет тұрақсыз әрі зейнетақы қорын жинақтауға мүмкіндігі аз болғандықтан, халықаралық тәжірибеде еңбекпен қамтылудың ⛓️«осал» түріне жатқызылады.
2. Халықаралық бәсекелестік пен цифрлық экономиканың еңбек нарығына тигізетін әсері қандай?
Жаһандану әсерінен нарықтағы бәсекені 🌐шетелдік жұмыс күші күшейтуде (жыл сайын 300 мыңға жуық маман шақырылады). Елдегі жұмыссыздық деңгейі шамамен 5%-ды (0,5 млн адам) құрайды. Сонымен қатар, 📱цифрлық экономика мен интернет платформалар (Яндекс, Glovo және т.б.) арқылы қашықтан жұмыс істеу дамып, бұл сала қазірдің өзінде 1 миллионнан астам адамды қамтып отыр. Жалпы жұмыс орындарының 1/3 бөлігі мемлекетке тиесілі.
3. Халықтың кәсіби секторлары және 2023 жылғы әлеуметтік пирамиданың көрсеткіштері қандай?
Кәсіби құрылым 3 сектордан тұрады: бірінші (ауыл шаруашылығы), екінші (өнеркәсіп пен құрылыс) және үшінші (қызмет көрсету). 2023 жылғы 🔺әлеуметтік «пирамида» бойынша халық үш деңгейге бөлінген:
1) 👑Кәсіпкерлер — 1% (0,1 млн адам) өндірісі мен қаржысы бар жұмыс берушілер;
2) 🏡Ұсақ меншік иелері — 23% (2,1 млн адам) дербес жұмысшылар;
3) 🛠️Жалдамалы жұмысшылар — 76% (7 млн адам) пирамида тағанын құрайтын, тек жалақы алатын топ. Орта класс Қазақстанда 20–30%-ды құраса, дамыған елдерде 70%-ға жетеді («көк» және «ақ жағалылар»).