1-бөлім: Гидрологиялық карталар мен мәліметтер базасының маңызы және картографиялық әдістер
1. Су ресурстары туралы ақпарат жинауда гидрологиялық карталардың рөлі қандай және олар нені бейнелейді?
Су ресурстары туралы басты ақпарат көздерінің бірі 🗺️гидрологиялық карталар болып табылады. Олар жербеті суларының 📈таралуын, режимін, құрамын, қасиеттері мен қорын бейнелейді. Тіпті қарапайым топтамалардан-ақ бұл карталардың әралуандығын көруге болады. Сондай-ақ су ресурстарына баға беру үшін өзендердің 💧орташа көпжылдық ағысының таралу картасының маңызы өте зор.
2. Гидрологиялық карталарды құрастыру барысында қандай негізгі графикалық тәсілдер мен белгілер қолданылады?
Карталарды құрастыруда негізінен 📊сызықтық белгілер мен изосызықтық тәсілдер қолданылады. Сонымен қатар оқшауланған диаграммалар мен сапалық фон да пайдаланылады. Өзен ағыстарының жалпақтығы өзеннің үлкендігіне байланысты қолданылатын 📈сызықтармен, ал су жайылу мерзімі 📐изосызықтар арқылы көрсетіледі. Өзен алаптарын 🎨сапалық фон анық көрсетеді.
3. Гидрологиялық мәліметтер базасы қалай қалыптасады және оқшауланған диаграммалардың қызметі қандай?
База гидрологиялық карталар құрастыру үшін негіз болады. Оған 📒гидрологиялық анықтамалардың мәліметтері, есептеу көрсеткіштері, далалық экспедициялық зерттеулер және Жерді қашықтықтан бақылаудың арақашықтық нәтижелері енгізіледі. Ол іргелі және қолданбалы зерттеулерде қолданылады. Ал 🔍оқшауланған диаграммалар – белгілі бір жерге, мысалы, өзен ағысын бақылайтын 🏗️гидрологиялық постқа «байланған» қарапайым диаграммалар болып табылады.
2-бөлім: Өзендерді қоректенуі мен су режимі бойынша жіктеу және өзен торының жиілігін есептеу
1. Өзендер қоректену типтері бойынша қалай жіктеледі және Ақ Берел мен Жарма өзендерінің диаграммалары неден хабар береді?
Қоректенудің 4 типі бар: жерасты сулары, қар суы, жаңбыр және мұздық. Соған байланысты өзендер 3 топқа бөлінеді: тек қана қар суымен қоректенетін (📉Сарысу), қар суымен басымырақ қоректенетін (🌊Жайық) және аралас қоректенетін (📊Шу) өзендер. Мәселен, 📊Жарма өзенінің жылдық ағыс диаграммасын талдағанда, наурыздан мамырға дейінгі үш «баған» оның ❄️толықтай қар суымен қоректенетін өзен екенін дәлелдейді. Жерасты сулары мен мұздықтармен қоректену Алтай, Сауыр, Жетісу Алатауы мен Тянь-Шань өзендеріне тән.
2. Өзендердің су режимі бойынша жіктелуі неге негізделген және Қазақстан өзендерінде бұл қалай көрініс табады?
Су режимінің жіктелуі 🌊су тасу ерекшеліктеріне байланысты. Қазақстан өзендері екі топқа бөлінеді: 1) Көктемде таситындар және 2) Жылдың жылы мезгілдерінде (сәуір-қазан) таситындар. Бірінші топ үш типке бөлінеді: қысқа мерзімді сәуірдегі су тасуымен ерекшеленетін 🌍қазақстандық тип; ұзақмерзімді сәуір-мамырда таситын 🗺️шығыс-еуропалық тип; сәуір-маусымға созылатын 🏔️алтайлық тип. Екінші топты биік таулардағы мұздықтар мен қар суының еритін маусым-тамыз айларына сәйкес келетін 🏔️Тянь-Шань типі құрайды.
3. Өзен торының жиілігі дегеніміз не, ол қандай формуламен есептеледі және оның шамасы қандай жағдайларға байланысты өзгереді?
Өзен торының жиілігі ($D$) – аумақтағы барлық өзендердің ұзындығының ($L$) оның ауданына ($F$) қатынасы, яғни 📐$D = L / F$, ал өлшем бірлігі — 📊км/км². Бұл шама геологиялық құрылымға, жер бедеріне, климатқа, топырақ пен өсімдік жамылғысына байланысты. Ол оңтүстікке қарағанда 🗺️солтүстік аудандарда, жазықтарға қарағанда 🏔️таулы жерлерде, бір табиғат зонасындағы орманды ландшафттарға қарағанда 🌲ормансыз жерлерде жоғары болады.
3-бөлім: Трансшекаралық өзендердің геосаяси мәселелері және халықаралық келісімдер
1. Қазақстанның сумен қамтамасыз етілуіндегі трансшекаралық өзендердің маңызы қандай және су тапшылығы қай аймақтарда қатты байқалады?
Қазақстан Республикасы экономикасының сумен қамтамасыз етілуі 🎯85%-ы жерасты, теңіз және ағын сулардың есебінен мүмкін болып отыр. Барлық тұтынылатын судың 🌾80–90%-ға дейіні ауылшаруашылығы қажеттіліктеріне жұмсалады. Республикадағы 8 ірі өзеннің 🗺️7-нің алабы трансшекаралыққа жатады (Балқаш-Алакөл, Шу-Талас, Арал-Сырдария, Орал-Каспий, Тобыл-Торғай, Есіл, Ертіс). Тек 💧Нұра-Сарысу алабы ғана толығымен еліміздің аумағында орналасқан. Әсіресе 📍Атырау, Маңғыстау, Қызылорда облыстары суға аса зәру, оларда тұщы су мүлдем жоқ десе де болады.
2. Қазақстан Республикасының Су кодексі мен халықаралық конвенцияларда трансшекаралық суларды пайдаланудың қандай қағидаттары көрсетілген?
Су кодексінің 143-бабында: «Трансшекаралық суларды пайдалану мен қорғау жөніндегі мемлекетаралық келісім механизмі ондай суларды ⚖️парасатты әрі әділ түрде трансшекаралық жағдайын ескеріп, пайдалануға бағытталуы тиіс» делінген. Әр елдің сапалы суды пайдалануға бірдей құқығы болуы тиіс, бір жақтың қандай да бір табиғи, экономикалық және техникалық артықшылығы екінші елдің мүддесіне нұқсан келтірмеуі керек. БҰҰ-ның трансшекаралық өзендер мен халықаралық көлдерді қорғау мен пайдалану туралы 📜1992 жылғы 18 қыркүйектегі Конвенциясы бар. Дегенмен қазіргі уақытқа дейін Орталық Азия мемлекеттері аймақтың су-энергетикалық ресурстарын пайдалануға бірыңғай көзқарас қалыптастырған жоқ. Тек осы Конвенцияның күшімен Шу-Талас өзендерінің алабында біріккен 🤝Қырғыз–Қазақстан трансшекаралық су пайдалану жобасы іске асырыла бастады.
3. Қазақстан мен Қытай арасындағы трансшекаралық өзендер мәселесінің мәні неде және елімізде су ресурстарын бағалаудың қандай ғылыми бағдарламасы бар?
Трансшекаралық өзендер мәселесі ШЫҰ-на қатысушы елдердің, әсіресе Қазақстан мен Қытай арасындағы күрделі мәселелердің бірі. Екі ірі өзен 🇨🇳Ертіс пен Іле бастауын Қытайдан алып, Қазақстан аумағы арқылы (ал Ертіс Ресейдің де аумағы арқылы) ағып жатыр. Егер олардың су ресурсындағы мөлшері азайса, ол ауылшаруашылығы, гидроэнергетика, өндіріс, экология үшін күрделі мәселелер туындатады. Сондықтан алғашқы кезеңде ҚХР-мен екіжақты келісімге қол қойылуы тиіс, ал кейін біріккен су мәселесі жөніндегі комиссия құру және 🤝үш жақты келісімге (Қазақстан, Ресей, Қытай) қол қою қарастырылады. Бұдан өзге Қазақстан Республикасының география институты 📒«Қазақстанның табиғи суларын пайдалануға антропогендік және климаттық өзгерістер жағдайында ресурстық және болжамдық баға беру» атты ұзақмерзімдік ғылыми-техникалық бағдарлама жасады.