🔹 1-топ: Гидрологиялық карталар мен мәліметтер базасы және оларды қолдану ерекшеліктері
1. Су ресурстары туралы басты ақпарат көздерінің бірі не болып табылады және ол нені бейнелейді?
Су ресурстары туралы басты ақпарат көздерінің бірі гидрологиялық карталар болып табылады. Олар жербеті суларының таралуын, режимін, құрамын, қасиеттері мен қорын бейнелейді. Тіпті қарапайым топтамалардан-ақ гидрологиялық карталардың әралуандығын көруге болады, сондай-ақ су ресурстарына баға беру үшін өзендердің орташа көпжылдық ағысының таралу картасының маңызы өте зор.
2. Гидрологиялық карталарды құрастыру барысында қандай негізгі тәсілдер мен белгілер қолданылады?
Гидрологиялық карталарды құрастыру барысында негізінен сызықтық белгілер мен изосызықтық тәсілдер қолданылады. Сонымен қатар оқшауланған диаграммалар (белгілі бір жерге, мысалы, өзен ағысын бақылайтын гидрологиялық постқа «байланған» қарапайым диаграммалар) мен сапалық фон да қолданылады. Өзен ағыстарының жалпақтығы өзеннің үлкендігіне байланысты қолданылатын сызықтармен, ал су жайылу мерзімі изосызықтар арқылы көрсетіледі. Өзен алаптарын сапалық фон анық көрсетеді.
3. Гидрологиялық мәліметтер базасы қалай қалыптасады және оның қолданылу аясы қандай?
Гидрологиялық мәліметтер базасы гидрологиялық карталар құрастыру үшін негіз болады. Оған гидрологиялық анықтамалардың мәліметтері, есептеу көрсеткіштері, далалық экспедициялық зерттеулер мен Жерді қашықтықтан бақылаудың арақашықтық нәтижелері енгізіледі. Мәліметтер базасы, сонымен қатар іргелі және қолданбалы зерттеулерді жүргізуде де қолданылады.
4. Ақ Берел мен Жарма өзендерінің ағыстарының жылдық таралу диаграммаларын талдаудан қандай қорытынды шығаруға болады?
Диаграммаларды талдау барысында Жарма өзенінің жерасты суларымен қоректенбейтіні анықталды. Оның ағысы көктемгі қар еруімен наурыз айында басталып, сәуірде ең жоғары деңгейіне жетеді де, мамыр мен маусымда күрт төмен түседі. Наурыздан мамырға дейінгі үш «баған» жаңбыр суына қарағанда басым болып келетін қар суымен қоректенудің үлесін көрсетеді. Бұдан Жарма өзенінің толықтай қар суымен қоректенетін өзен екені туралы қорытынды шығады.
🔹 2-топ: Өзендердің қоректенуі мен су режимі бойынша жіктелуі және өзен торының жиілігін есептеу
1. Өзендер қоректену типтеріне қарай неше топқа бөлінеді және олардың ел аумағындағы таралуы қандай?
Қоректенудің 4 типі (жерасты сулары, қар суы, жаңбыр, мұздық) белгілі. Басымдылығына қарай өзендер 3 топқа бөлінеді: 1) Жылдық ағысында бір ғана қоректену көзі басым, тек қана қар суымен қоректенетін өзендер (мысалы, Сарысу); 2) Қар суымен басымырақ қоректенетін өзендер (мысалы, Жайық); 3) Қандай да бір қоректену көзінің басымдылығы жоқ, аралас қоректенетін өзендер (мысалы, Шу). Елімізде жаңбыр суымен ғана қоректенетін өзендерден басқа топтардың бәрі бар. Жерасты сулары және мұздықтармен қоректену аздаған кіші өзендерге тән: біріншісі Тянь-Шаньның солтүстік беткейінен, екіншісі Алтай, Сауыр, Жетісу Алатауы мен Тянь-Шаньнан басталады.
2. Өзендердің су режимі бойынша жіктелуі неге байланысты және Қазақстан өзендері бұл бойынша қалай сипатталады?
Су режимінің жіктелуі, ең алдымен, өзен «ағысының» басты кезеңі – су тасу ерекшеліктеріне байланысты. Қазақстан өзендері екі топқа бөлінеді: 1) Көктемде таситындар (үш типке: қысқа мерзімді сәуірдегі су тасуымен ерекшеленетін қазақстандық тип; ұзақмерзімді сәуір-мамырда таситын шығыс-еуропалық тип; сәуір-маусым айларына созылатын алтайлық тип); 2) Жылдың жылы мезгілдерінде, яғни сәуірден қазанға (әсіресе маусым-тамыз айларында биік таулардағы мұздықтар мен қардың еруінен) таситын Тянь-Шань типі.
3. Өзен торының жиілігі дегеніміз не, ол қандай формуламен есептеледі және оның өлшем бірлігі қандай?
Өзен торының жиілігі ($D$) – аумақтағы барлық өзендердің километрмен алғандағы ұзындығының ($L$) оның шаршы километрмен алғандағы ауданына ($F$) қатынасы. Ол келесі формуламен есептеледі: $D = L / F$, ал өлшем бірлігі — км/км².
4. Өзен торы жиілігінің шамасы қандай факторларға байланысты өзгеріп отырады және оның географиялық заңдылықтары қандай?
Өзен торы жиілігінің шамасы геологиялық құрылымға, жер бедеріне, климатқа және топырақ пен өсімдік жамылғысына байланысты. Оның географиялық таралу заңдылықтарына сәйкес, өзен торының жиілігі оңтүстікке қарағанда солтүстік аудандарда жоғары, жазықтарға қарағанда таулы жерлерде жоғары, сондай-ақ бір табиғат зонасындағы орманды ландшафттарға қарағанда ормансыз жерлерде жоғары болып келеді.