🔹 1-топ: Биосфераның анықтамасы, зерттелу тарихы және шекаралары
1. «Биосфера» дегеніміз не және бұл ұғымды ғылымға алғаш рет кімдер енгізді?
Биосфера – барлық табиғи компоненттердің өзара байланысы нәтижесінде пайда болған Жердің бірегей тірі қабықшасы немесе тірі организмдер мекендейтін Жер қабаттарының жиынтығы. Ғылымға бұл ұғымды алғаш рет (XIX ғасырда) француз ғалымы Ж.Б. Ламарк енгізсе, кейін термин ретінде 1875 жылы аустриялық геолог Эдуард Зюсс қолданды.
2. Биосфера туралы ілімді жүйелі түрде әзірлеген кім және ол бұл қабатты қалай сипаттады?
Биосфера туралы ілімді орыс ғалымы В.И. Вернадский әзірледі. Ол биосфераны жанды және жансыз заттардың өзара әрекеттесуінің нәтижесінде қалыптасқан Жердің төртінші қабаты деп атады.
3. Биосфераның жалпы қалыңдығы қанша және оның жоғарғы шекарасы немен анықталады?
Биосфераның жалпы қалыңдығы 50 км-ге жуық деп айтуға болады. Оның жоғарғы шекарасы тірі организмдер үшін зиянды ультракүлгін сәулелерді ұстап қалатын озон қабатымен және жоғарыда оттегінің азаюымен анықталады.
4. Жер шарында тіршілік көбірек шоғырланатын және, керісінше, өте аз кездесетін қандай аймақтар аталған?
Ауа, құрлық, су өзара шектесетін, қолайлы температура мен жарық бар жерлерде (судың толысу және қайту зоналарында, тропиктік жалпақ жапырақты және аралас ормандарда) тіршілік көбірек шоғырланады. Ал өмір сүру жағдайы қатаң теңіздің терең түптерінде (балықтың жекелеген түрлері мен ұдайы қараңғылыққа бейімделген иелері ғана тұратын жерлерде) тіршілік аз болады.
5. Литосферадағы төменгі шекара қандай тереңдіктен өтеді және экстремалды температураларда тіршіліктің қандай түрлері ғана сақталады?
Литосферада төменгі шекара 3,5–7,5 км тереңдіктен өтеді, ол жер қойнауының температурасымен және судың сұйық күйде ену деңгейімен айқындалады. Сонымен қатар +50 °С-тан жоғары және –60 °С-тан төмен деңгейлерде қоршаған ортада тек споралар, бактериялар немесе көкшіл жасыл балдырлар ғана болады.
🔹 2-топ: Биосфераның құрамы және заттардың түрлері
1. В.И. Вернадский бойынша биосфераның басты және негізгі компоненті не және ол қалай сипатталады?
Басты және негізгі компонент – бұл жанды заттар, яғни Жерді мекендеуші барлық жанды организмдер жиынтығы. Тіршілік ету барысында бұл тірі организмдер сірескен заттармен өзара байланысқа түсіп отырады.
2. «Сірескен зат» дегеніміз не және оған қандай табиғи денелер мысал болады?
Сірескен зат – тірі организмдердің қатысуынсыз түзілетін жансыз денелер. Мұндай заттарға магмалық тау жыныстары мен жанартау лавасы жатады.
3. «Биогенді заттар» ұғымы нені білдіреді және мәтінде оның қандай түрлері көрсетілген?
Биогенді заттар – бұл тірі организмдер түзетін және қайта өңдейтін заттар. Бұл топқа атмосфера газдары, таскөмір, мұнай, сазтезек, әк, бор және орман төсемі жатады.
4. «Биосіреспе зат» деген не және биосфераның соңғы компонентіне нелер жатады?
Биосіреспе зат – бұл организмдердің тіршілік әрекеті мен жансыз табиғатта болатын үдерістердің бірге әрекеттесуі әсерінен пайда болатын заттар. Оған топырақ түрлері мен мүжілу қыртысы сияқты биокосты заттар жатады.
5. Тұтастық қасиеті тірі организмдер мен жансыз заттарда (мысалы, гранитте) қалай көрінеді?
Тұтастық кезінде тірі организм сыртқы орта өзгергенде өз құрамын өзгертпестен пішінін не әрекетін өзгертіп, жаңа жағдайға икемделеді. Ал сірескен заттар (мысалы, гранит) жер бетіне түскен соң түбегейлі өзгереді: суық климатта үгіледі, ылғалды климатта химиялық өзгеріске ұшырап, басқа затқа айналады.
🔹 3-топ: Биосфераның негізгі қасиеттері және заттар айналымы
1. Биосфераға тән қандай негізгі қасиеттер бар және олар не үшін қажет?
Биосфераға тұтастық, орталықтандырылу, ашықтық, өзін-өзі реттеу және алуантүрлілік секілді бірқатар қасиеттер тән. Бұл қасиеттер биосфераның әрекет етуі мен тұрақтылығын қамтамасыз етеді.
2. Биосфераның «орталықтандырылу» және «ашықтық» қасиеттері қалай түсіндіріледі?
Орталықтандырылу – биосфераның орталық буыны газдық және концентрациялық функцияларды атқаратын тірі организмдер екенін білдіреді. Ашықтық – биосфера тіршілігінің күн радиациясының түсуі есебінен қамтамасыз етілуі, бұған жасыл өсімдіктердің фотосинтез үдерісі мысал болады.
3. Өзін-өзі реттеу қасиеті биосфераға қандай табиғи зілзалалардан аман қалуға көмектеседі?
Өзін-өзі реттеу тетіктерінің (заттар мен энергия айналымы, алуантүрлілік, түрлер санының тұрақтылығы) арқасында биосфера жанартаулардың атқылауы, жер сілкінісі, таулардың құрылуы секілді зілзалаларды көтере алады.
4. Қазіргі таңда Жер бетінде жануарлар мен өсімдіктердің қанша түрі мекендейді?
Алуантүрлілік қасиетіне сәйкес, қазіргі кезде Жер бетін 10 миллионға дейінгі жануар түрі мекендейді және 1 миллионнан астам өсімдіктер мен саңырауқұлақ түрі өседі.
5. «Заттардың биологиялық айналымы» деген не және бұл үдерісте жасыл өсімдіктердің рөлі қандай?
Заттар айналымы – табиғатта айқын тізбекті сипатта болатын және қайталанып отыратын заттардың түрін өзгерту және қозғалу үдерісі. Бұл үдерісте жасыл өсімдіктер Күн энергиясын пайдалана отырып, сыртқы ортадан көмірқышқыл газы мен минералды тұздарды сіңіреді.