Қазақ халқының жауынгерлік тарихында ерекше орын алатын рухани әрі әскери мұралардың бірі — бес қару ұғымы. Бұл тек қару-жарақ жиынтығы ғана емес, сонымен қатар ер азаматтың батырлық пен ерліктің символына айналған рухани бейнесі.
Бес қару — ата-бабамыздың сан ғасырлық көшпелі өмірінде, ел қорғау жолындағы күрестерінде қалыптасқан, жігіттің ел мен жер алдындағы борышын атқаруға дайындығын білдіретін кешенді түсінік. Ол жауынгердің жастық шағынан бастап, кемеліне келген ерлік кезеңіне дейінгі өмір жолында ұстанатын қарулар жиынтығы ретінде қабылданған. Бес қарудың қатарына — садақ, найза, қылыш, айбалта және шоқпар кіреді. Бұл қарулардың әрқайсысының өзіндік қызметі, тарихи дамуы және қолдану тәсілдері болған. Садақ — қазақ жауынгерінің алыстан соққы беретін негізгі қаруы. Оның көмегімен жау әскерін алыстан жойып, шабуыл алдында қарсыластың қатарын сиретуге мүмкіндік туған. Садақпен бірге қолданылатын жебе бірнеше түрге бөлінген: сауыт бұзар, қалқан тесер, уланған, өртегіш және аңшылыққа арналған жебелер болған. Садақ жасау ісі — шеберлікті, шыдамдылық пен мол тәжірибені қажет еткен өнер. Оны арнайы ағаш түрлерінен, мүйізден және мал сіңірінен біріктіріп, ширата отырып жасаған. Садақ ату көшпенді халықтарда ер балалардың ең алғаш меңгеретін әскери дағдыларының бірі болған, бұл өнер жауынгердің мергендігін, дәлдігін, салқынқандығын дамытқан. Найза — жақын қашықтықтағы шайқастарда, ат үстінде қарсыласты шаншып түсіру үшін қолданылған қару. Ол ұзындығына, ұшының формасына қарай әртүрлі болған: қару ретінде қолданылатын сүңгі және жекпе-жекте қолданылатын қысқа найза. Найзаның сабы жеңіл әрі берік ағаштан жасалып, ұшы темірмен өріліп, кейде оны умен өңдеген. Атты жауынгер найзамен шабуылға шығып, шебін бұзып, жаудың сапын ыдыратуға әрекет еткен. Найза қазақ батырларының жекпе-жекке шыққанда жиі пайдаланатын басты қаруы болған. Бұл қарумен өнер көрсеткен, жауын жалғыз өзі тоқтатқан батырлар туралы эпостық жырлар мен аңыздар халық арасында кең таралған. Қылыш — кесіп түсіру мен шайқастағы ептілікті қажет ететін, негізінен шапқан кезде пайдаланылатын қару. Қылыш жасау — ұсталық өнердің ең жоғары сатысы саналған. Қазақ шеберлері қылышты қатты әрі иілгіш болаттан жасап, оның жүзі өткір әрі ұзаққа шыдас беруі үшін арнайы термиялық өңдеуден өткізген. Қылыш жауынгердің жауға жақындап келген кезде қолданатын негізгі қаруы болды. Онымен күресте батырдың ептілігі, бұлшық ет күші, шабу шеберлігі мен қимылының жылдамдығы аса маңызды рөл атқарды. Қылыштың түрлері де әр алуан болды: қырлы, қос қырлы, жалпақ, қайқы және түзу қылыштар — қолдану тәсіліне қарай ерекшеленіп отырған. Айбалта — жауынгердің соғыс құралы ғана емес, шаруашылықта да кеңінен қолданылған құрал. Ол қылыш сияқты кескіш қару болғанымен, ұшындағы салмақты темір басы жауға ауыр соққы беруге арналған. Айбалта — негізінен жаяу соғысқа ыңғайлы қару, бірақ кей жағдайларда атты әскер де қолдана білген. Айбалта жасау өнері де аса нәзіктік пен шеберлікті талап етті, оның темір бөлігі көркемделіп, ою-өрнекпен безендірілген. Айбалтаның бейнесі қазақтың ұлттық ою-өрнектерінде, гербтер мен ту бейнелерінде де жиі кездеседі, бұл оның маңыздылығы мен киелілігін көрсетеді. Ал шоқпар — бұлшықет күші мен шапшаңдықты талап ететін ауыр соққы қаруы. Ол ағаштан немесе металдан жасалып, ұшына тікенек немесе шегелер қағылып, жауға жаншып соққы беру үшін пайдаланылған. Шоқпар көбінесе жаудың қалқаны мен сауытын бұзу үшін қолданылды. Бұл қару түрі — батырлықтың, жігіттік күштің белгісі ретінде де танымал болды. Қазақ жырларында, әсіресе, «Ер Тарғын», «Алпамыс батыр», «Қобыланды батыр» эпостарында шоқпар асынған батыр бейнесі жиі суреттеледі. Шоқпардың күші — жауға психологиялық қысым түсіріп, соғыстың алғашқы кезеңінде қарсыласқа үрей туғызатын құрал болды. Бес қарудың әрқайсысы қазақ жауынгерінің рухани болмысында терең орын алған. Бұл қарулармен қаруланған жауынгер ел қорғаны, жер қорғаушысы, ұлт рухының тірегі ретінде танылған. Қазақтың ұл баласы ержетіп, азаматтық жасқа жеткенде әке-бабалар салты бойынша осы бес қаруды меңгеруі тиіс болған. Әскери өнер мен қару қолдану — тек соғыс жағдайында ғана емес, күнделікті өмірде, жорықтарда, мереке-салтанаттарда, баланың ер жетуіне арналған рәсімдерде де көрініс тапқан. Бес қару — қазақ халқының ежелгі әскери мәдениетінің шоғырланған бейнесі. Бұл тек жауынгерлік құрал емес, халқымыздың ерлік дәстүрін, батырлық болмысын, ер жігітке қойылатын талаптарды айқындайтын ұғым. Қазақтың "бес қаруын сайлау" деген сөзі — ер-азаматтың ел қорғауға, кез келген қауіпке дайын болуын білдіреді. Осы қарулардың барлығы да ата-бабамыздың қолынан шыққан, өздерінің өмірлік тәжірибесіне негізделіп жасалған. Қазақ халқының бес қаруы — халқымыздың тарихы мен рухының ажырамас бөлшегі болып, бүгінгі ұрпаққа ерлік пен намыстың асыл үлгісі ретінде мирас болып отыр.