🔹 1-топ: Судың ерекше қасиеттері және жаһандық тұщы су тапшылығы
1. Судың Жер шарындағы орны қандай және оның қандай ерекше физикалық-химиялық қасиеттері бар?
Су Жер шарындағы ең ерекше және кең таралған минерал болып саналады. Ол — өте күшті еріткіш, суда ерімейтін зат жоқтың қасы. Сонымен қатар, температурасы төмендеген сайын судың тығыздығы артады, бұл қасиет оның қыста түгелдей қатып қалуына мүмкіндік бермейді, яғни ондағы тіршілік дүниесін сақтап қалуға көмектеседі. Кез келген тіршілік иесі денесінің 70—98%-ға жуық бөлігі судан тұрады.
2. Жаһандық тұщы су тапшылығының қазіргі ауқымы қандай және оның салдары неге әкеп соғуда?
Тұщы су тапшылығы XXI ғасырда оң шешімін таба алмай отырған басты мәселелердің бірі болып табылады. Бүгінгі күнде дүниежүзінде 1 млрд адам сапалы ауызсуға зәру болып отыр, ал жыл сайын 3 млрд-тан астам адам сапасыз судың кесірінен пайда болатын түрлі аурулардан зардап шегеді. Бүгінде таза судың тапшылығы жер бетіндегі шиеленіс пен жанжалдардың шығу себептерінің біріне айналуда.
3. Халықаралық ұйымдар бұл мәселеге қалай назар аударды және трансшекаралық өзендердің маңызы қандай?
Тұщы су тапшылығы бүкіл әлемді толғандырып отырғандықтан, Біріккен Ұлттар Ұйымы XXI ғасырды «тұщы су дәуірі» деп жариялады. Қазіргі таңда басқа елдердің шекарасынан басталатын трансшекаралық өзендер мәселесі көптеген елдерде әлі өз шешімін тапқан жоқ. Бұл мәселенің Қазақстанға да тікелей қатысы бар.
🔹 2-топ: Қазақстанның су ресурстары, көрсеткіштері және заманауи шаралар
1. Қазақстандағы ауызсумен қамтамасыз ету көрсеткіштері қандай және қандай аймақтарда сапалы су мәселесі шешілген?
Еліміздегі тұщы су қоры жылына 1 км² ауданға шаққанда 37,53 мың м³, ал жан басына шаққанда 6,84 мың м³ судан келеді. Мамандардың пікірі бойынша, елімізде сапалы ауызсуды Алматы қаласы мен Алматы облысының халқы ғана толық пайдаланып отыр. Қалған аймақтардың бәрінде сапалы су мәселесі әлі толық оң шешімін тапқан жоқ.
2. Қазақстанның таза су қорының серпіні (динамикасы) мен оның қалыптасу көздері қандай?
Қазақстандағы таза су қоры шамамен тек 3%-ды ғана құрайды. 1950 жылдары елімізде 120 млрд м³ шамасында су қоры болса, қазір оның көлемі 100 млрд м³-ге дейін кеміген. Еліміздегі жерүсті су қорының 58%-ы ғана республика аумағында жинақталады, ал қалған бөлігі Ресей, Қытай, Қырғызстан мен Өзбекстаннан бастау алатын трансшекаралық өзендермен толығады.
3. Қала мен ауыл тұрғындарын сумен қамту деңгейі қандай және мемлекет тарапынан қандай ресми қадамдар жасалды?
2023 жылдың соңына қарай қалаларда сумен жабдықтау деңгейі 98,9%, ауылдық елді мекендерде 96,6% болды. Климат өзгерістері мен халық санының өсуіне байланысты 2023 жылы ҚР Су ресурстары және ирригация министрлігі құрылды. Сондай-ақ су саласын дамытудың нақты бағыттарын айқындайтын «2024—2030 жылдарға арналған тұжырымдама» қабылданды.
🔹 3-топ: Суды тазарту технологиялары және Балқаш көлінің экологиялық жағдайы
1. Суды жасанды жолмен тазартудың қажеттілігі неде және бұдан шығатын қалдықтар қалай пайдаланылады?
Табиғатта су өздігінен тазарғанымен, қазіргі тапшылық жағдайында оны күту мүмкін емес, сондықтан су ресурстарын қайта тазалаудан өткізу қажеттілігі туындайды. Тереңдегі су көздерін бұрғылап шығару үшін жаңартылған энергия көздері қолданылуда. Тазартудан кейін пайда болған лайлы тұнбаларды ауылшаруашылығында тыңайтқыш және құрылыс материалдары ретінде қолдануға болады.
2. Балқаш көлінің солтүстік және оңтүстік жағалауларындағы шаруашылық әрекеттердің айырмашылығы мен зардабы қандай?
Балқаш көлінің солтүстік жағалауында маңызды тау-кен, металлургия кәсіпорындары орналасқандықтан, судың өнеркәсіп қалдықтарымен және ауыр металдармен ластануы байқалады. Ал оңтүстігінде күріш алқаптары орналасқан, оларда қолданылатын әр түрлі химиялық заттар көл суын қосымша ластап жатыр.
3. Адамның шаруашылық әрекеті су айдындарының биохимиялық құрамына қалай әсер етеді?
Адам әрекетінен көлдерде су өсімдіктері шамадан тыс көбейіп, суда күкіртсутектің пайда болуы сияқты газ құрамының өзгеруі жүреді. Бұл су сапасының нашарлауына және судағы оттек мөлшерінің азаюына әкеп соғады. Сондай-ақ, шектеулерге қарамастан өзен бойларында үйлерді рұқсатсыз салу мен тұрмыстық қалдықтарды тастау әлі де орын алуда.
4. Елімізде су ресурстарын қорғау мақсатында заңға сәйкес қандай негізгі іс-шаралар жүргізіліп жатыр?
Негізгі шараларға: су нысандарының бойында пайдаланудың ерекше шарттары бар аймақтар мен белдеулер құру; заңды ұйымдар мен азаматтардың суды қорғау жөніндегі мелиорациялық, санитарлық міндетті шараларды қолдануын қадағалау; сонымен қатар бұқара халық арасында экологиялық сауаттылық пен мәдениеттің деңгейін тұрақты көтеріп отыру жатады. Су жинау алабындағы антропогендік өзгерістер көп болғандықтан, бұл — кезек күттірмейтін мәселе.