🔹 1-топ: Қазақстан халқының саны, динамикасы және халық санағының тарихы
1. Демографиялық жағдай нені көрсетеді және демография ғылымы қандай мәселелерді зерттейді?
Демографиялық жағдай халықтың белгілі бір уақыттағы (мысалы, биылғы жылғы) сандық жағдайын көрсетеді. Ал демография ғылымы халықтың санын, оның құрылымы мен табиғи қозғалысын (туу, өлу) зерттеп, халық санының қалай және неліктен өзгеріп отыратыны туралы сұрақтарға жауап береді.
2. Қазақстан халық саны бойынша әлемде нешінші орында және алдағы уақытқа қандай межелер қойылған?
Қазақстан халқының саны бойынша әлемде 62-орында тұр және саны 20 млн адамнан асатындықтан орташа мемлекеттер қатарына жатады. Елімізде халық санын көбейту мақсатында жуық арадағы меже ретінде: 2030 жылы халық санын 22,5 млн-ға, ал 2050 жылы 30 млн-ға дейін жеткізу жоспарланған.
3. Халық саны жөніндегі толық мәліметті не береді және ол қанша уақытта бір рет жүргізіледі?
Халық саны жөніндегі толық мәліметті халық санағы береді. Халық санағы тұрақты түрде он жылда бір рет жүргізіліп тұрады және ол жыл сайын халық санына есеп жүргізіп отыру үшін негіз болып саналады.
4. Қазақстан аумағындағы алғашқы және егемендік алғаннан бергі халық санақтары қай жылдары өтті?
Еліміздің аумағындағы алғашқы халық санағы 1897 жылы Ресей империясының құрамында болған кезде жүргізілді. Ал егемен мемлекет болғаннан бері үш ұлттық халық санағы өтті: біріншісі – 1999 ж., екіншісі – 2009 ж., үшіншісі – 2021 ж. аралығында болды. Осы кезеңде еліміздегі халық саны 4,5 есеге өсті.
🔹 2-топ: Халықтың қозғалысы, көрсеткіштері және есептелу жолдары
1. Тұрғындар санының өзгеруіне әсер ететін қандай екі негізгі себеп (фактор) бар?
Тұрғындар саны екі түрлі себепке байланысты: бірінші себеп – туу мен өлудің нәтижесінде ұрпақ ауысуы, бұл табиғи өсім деп аталады; екінші себеп – адамдардың бір жерден екінші жерге қоныс аударуы (келу мен кету), бұл халықтың механикалық қозғалысы немесе миграция (көші-қон) деп аталады.
2. Халықтың табиғи қозғалысының басты көрсеткіштері қандай және депопуляция деген не?
Басты көрсеткіштер – туу (туғандар саны) және өлу (өлгендер саны). Туғандар мен өлгендер санының айырмашылығы табиғи өсімді құрайды. Ал егер өлім саны туудан артық болса, халықтың азаю үдерісі, яғни депопуляция пайда болады.
3. Демографиялық көрсеткіштердің абсолюттік және салыстырмалы түрлері қалай өлшенеді?
Абсолюттік көрсеткіштер мыңдаған немесе миллиондаған адамдардың нақты санымен есептеледі. Ал салыстырмалы көрсеткіштер халықтың әр 1000 адамына шаққандағы есеппен шығарылады және ол ‰ (промилле) белгісімен беріледі.
4. Мәтіндегі 2023 жылғы мысал бойынша туу, өлу және табиғи өсім коэффициенттері қандай болды?
2023 жылы халық саны 19 900 мың адам болғанда, 388 мың адам туып, 131 мың адам қайтыс болған (табиғи өсім 257 мың). Пропорциялық есептеу нәтижесінде салыстырмалы коэффициенттер мынадай болды: туу – 19,5‰, өлу – 6,6‰ және табиғи өсім – 12,9‰ құрады.
🔹 3-топ: Халық өсуінің тарихи типтері, демографиялық толқындар және мемлекеттік саясат
1. Халық саны өсуінің қандай үш тарихи типі бар және олар қалай ажыратылады?
Халық саны өсуінің үш типі бар: ежелгі (архетип), дәстүрлік және қазіргі тип. Олар ең алдымен табиғи өсім мөлшерімен ажыратылады. Дәстүрлі түрінде табиғи өсім 12‰-ден асады, ал қазіргі заманғы типінде туу мен өлудің төмен көрсеткіштері тән болып, өсім 12‰-ге тең немесе одан аз болады.
2. Демографиялық жарылыс деген не және Қазақстанда ол қай жылдары орын алды?
Жоғары туу жағдайында өлім көрсеткіші күрт азайып, халық санының өсу қарқыны өте жылдам (20‰-ге немесе жылына 2%-дан жоғары) болуын демографиялық жарылыс деп атайды. Қазақстанда бұл жағдай халықтың әл-ауқаты мен денсаулық сақтаудың жақсаруына байланысты 1950-ші және 1960 ж. басында сәйкес келді.
3. «Демографиялық толқын» деген не және мәтін бойынша 2025–2026 жылдары қандай жағдай күтіледі?
Демографиялық толқын – халық саны көп және аз ұрпақтардың шамамен 25 жыл сайын (ананың орташа жасы) алмасып, қайталанып отыруы. Мәтінге сәйкес, 1980 жылдардағы жоғары толқынның әсерінен кейін, туудың төмендеу толқынының ең түбі және көбеюдің заманауи түрі дәл осы 2025–2026 жылдары болады, содан кейін барып дәстүрлі көбеюге кезекті көтерілу басталады.
4. Мемлекет халық өсімін қолдау үшін қандай демографиялық саясат пен шараларды жүзеге асыруда?
Мемлекет бала тууы мен күтіміне жәрдемақы төлейді, әйелдерге ұзақ мерзімді демалыс береді. Көпбалалы аналарға «Алтын алқа», «Күміс алқа» наградаларын беріп, мерзімінен бұрын зейнетке шығу құқығын қарастырады. Сондай-ақ, 2024 жылы балаларға қаржылық қолдау көрсету мақсатында «Балаларға арналған ұлттық қор» бағдарламасы іске қосылды.