🔹 1-топ: Қара металлургияның негізгі шикізаттары мен өнімдері
1. Қара металлургияның негізгі өнімі не және ол неден алынады?
Қара металлургия жаппай қолданылатын конструкциялық материал – болат өндіреді. Болат пен шойын – темірдің көміртектік қорытпасы болып табылады. Болатты негізінде шойыннан алады.
2. Шойын мен болаттың физикалық қасиеттерінің айырмашылығы неде және шаруашылыққа қандай материал қажет?
Көміртегінің жоғары мөлшеріне байланысты шойын морт сынғыш, осал болып келеді. Ал өндіріске соғуға, июге және тегістеуге жарамды пластикалық (иілгіш) материал қажет. Сондықтан шойынның көп бөлігін болатқа айналдырады.
3. Болат қорыту үшін қандай ресурстар қажет және олар қайдан алынады?
Болат қорыту үшін шикізат пен отын қажет. Отынды кокстелетін таскөмірден алады. Ал негізгі шикізат көзі – темір кені болып табылады.
4. Қазақстандағы темір кенінің негізгі қорлары қайда орналасқан және оларды қандай комбинаттар өндіреді?
Біздің еліміздегі темір кені шикізатының 85%-ы Қостанай мен Атасу алаптарында орналасқан. Кеннің барлығына жуығын 3 кен байыту комбинаты (КБК) өндіреді, олар – ТМД-дағы ең ірі Соколов-Сарыбай (Рудный қаласы), Лисаков және Қаражал комбинаттары.
🔹 2-топ: Металлургиялық кәсіпорындардың түрлері мен өндіріс циклдері
1. Болат өндіру процесі қандай екі дүркін қайта қолданылымнан (сатыдан) тұрады?
Болат өндіру екі дүркін қайта қолданылымнан тұрады: 1) темір кенінен домна пештерінде шойын алу (201-сурет); 2) балқытылған шойыннан конверторларда болат алу. Одан кейін алынған құймаларды прокат мәшінелерінен өткізіп, әртүрлі прокат алады (202-сурет).
2. Толық циклді металлургия комбинаты деген не және шикізатты өңдейтін зауыттардың тағы қандай түрі бар?
Өндірістің үш сатысын да (шойын, болат және прокат алу) бір кәсіпорында біріктіру үнемдірек болады. Осы үш сатыны да біріктіретін өндірісті толық циклді металлургия комбинаты деп атайды (203-сурет). Шикізатты ретімен өңдейтін зауыттар металлургиядағы зауыттың екінші түрі болып табылады.
3. Қазақстандағы толық циклді жалғыз кәсіпорын қайсы және оның өндірістік қуаты қандай?
Біздің еліміздегі толық циклді өндірістік жалғыз кәсіпорын – Теміртау қаласында орналасқан Қарағанды металлургия комбинаты (ҚарМет) болып табылады. Ол елдегі барлық дерлік шойын мен болаттың 80%-ын өндіреді.
4. Толық емес циклді (қайта балқыту) зауыттардың ерекшелігі неде және оның жаңа орталығы қай қала?
Толық емес циклді қайта балқыту зауыттарында шойын алынбайды, олар металл сынықтарынан балқытып, болатты прокатқа айналдырады. Қайта балқытудың жаңа орталығы – Павлодар қаласы. Онда «Қазақстан тәуелсіздігінің 10 жылдығы» атындағы болат балқыту зауыты бар.
🔹 3-топ: Ферроқорытпа өндірісі және қара металлургияның экспорттық маңызы
1. Ферроқорытпа өндірісі дегеніміз не және сапалы металлургия үшін оның маңызы қандай?
Ферроқорытпа өндірісі дегеніміз – темірдің марганецпен, хроммен, кремниймен және басқа да қоспалық металдармен бірге қорытылуы. Оларсыз сапалы металлургия қалыптастыру немесе жеңіл, ыстыққа төзімді, тот баспайтын болат балқыту мүмкін емес. Мұндай болаттар ғарыштық, авиациялық, кеме жасау өнеркәсіптеріне қажет.
2. Қазақстанда хром және марганец кендері қай жерлерде өндіріледі?
Қазақстанда хром кені Дөң КБК-да (Хромтау қаласы) өндіріледі. Ал марганец кені Жезді және Жәйрем КБК-да өндіріледі. Еліміз бұл шикізаттармен жақсы қамтамасыз етілген.
3. Қазақстан ферроқорытпа өндіруден әлемде нешінші орында және оның негізгі зауыттары мен өнімдері қандай?
Қазақстан ферроқорытпа өндіруден әлемде Қытай мен ОАР-дан кейінгі 5-ші орында тұр. Негізгі бөлігін Ақтөбедегі және әлемдегі ең үлкен Ақсудағы 2 зауыт шығарады, басты өнімі – феррохром. Үшінші ірі орталығы – Қарағанды қаласы.
4. Қара металлургия өнімдерінің қандай бөлігі экспортқа шығарылады және негізгі сатып алушы елдерді атаңыз?
Қара металлургия – Қазақстанның маңызды экспорттық саласы. Сыртқа темір кенінің 1/2 бөлігі, балқытылған ферроқорытпалардың 80%-ы және прокаттың 70%-ы жіберіледі. Бұл өнімдерді негізгі сатып алушылар – Ресей, Қытай және Еуропа елдері болып табылады.