Әлихан Бөкейхан

Өмірбаяны

Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан (5 наурыз 1866 — 27 қыркүйек 1937) — қазақтың аса көрнекті қоғам және мемлекет қайраткері, ғалым, публицист, аудармашы, Алаш қозғалысының көсемі, Алашорда үкіметінің төрағасы. Ол қазіргі Семей облысы, Қарқаралы уезіне қарасты Тоқырауын болысында дүниеге келген. Арғы атасы атақты Бөкей хан, Шыңғыс хан әулетінен тараған төре тұқымы еді.

Бастауыш білімін ауыл молдасынан алып, кейін Қарқаралыдағы орыс-қазақ мектебінде оқыды. 1890 жылы Санкт-Петербургтегі Орман институтын тәмамдап, инженер-экономист мамандығын алды. Студенттік жылдарынан бастап саяси мәселелерге, ұлт азаттық идеяларға қызығып, Ресейдің либералдық қозғалыстарына қатысты.

XX ғасырдың басында қазақ халқының саяси және мәдени тәуелсіздігін көздеген қозғалыстардың көшбасшысы болды. 1905 жылғы бірінші орыс революциясы кезінде Мемлекеттік думаға депутат болып сайланып, қазақ халқының мүддесін қорғады. Сол кезеңде «Қарқаралы петициясына» қол қойып, патша үкіметінің отаршыл саясатына қарсы тұрды.

Әлихан Бөкейхан 1917 жылы құрылған Алаш партиясының төрағасы болып, қазақ халқының ұлттық автономиясын құруға ұмтылды. Алашорда үкіметінің басшысы ретінде елдің саяси, әлеуметтік, мәдени дамуы үшін күресті. Ол демократиялық, құқықтық мемлекет құруды мақсат етті.

Ғалым ретінде экономика, тарих, этнография, мал шаруашылығы салаларында зерттеулер жүргізді. Қазақ даласының табиғаты мен тұрмысын зерттеп, ғылыми еңбектер жариялады. Орыс классиктерін, соның ішінде Лев Толстой мен Антон Чехов шығармаларын қазақ тіліне аударды.

Кеңес билігі орнағаннан кейін де қазақ халқының ұлттық мүддесін қорғауға тырысты. Алайда 1920-жылдардың соңында «ұлтшыл» деген жаламен қудаланып, Мәскеуде үй қамауында ұсталды. 1937 жылы сталиндік қуғын-сүргін кезінде атылды.

Тәуелсіз Қазақстанда Әлихан Бөкейханның есімі қайта жаңғыртылып, еңбектері зерттеліп, ұрпаққа үлгі ретінде дәріптелуде. Көшелер мен оқу орындарына оның есімі берілген.