1-жұп: Халықтың таралып орналасуы, елді мекендердің типтері мен қоныстану жүйесі
1. Халықтың аумақтық ұйымдастырылуына не жатады және халықты орналастыру мен қоныстандыру ұғымдарының айырмашылығы неде?
Халықтың аумақтық ұйымдастыруына 🗺️таралып орналасу және қоныстандыру жатады. Халықты орналастыру – халықтың ел аумағы бойынша таралып орналасу үдерісін білдірсе, ал халықтың қоныстануы – халықты нақты елді мекендер бойынша орналастыруды айтады.
2. Қазақстанда қандай қоныстар ресми түрде елді мекен деп танылады және тұрғыны өте аз мекендер қалай есептеледі?
Елімізде тұрғындар саны 📈50-ден асатын қоныстар елді мекендер деп аталады (11-кесте). Ал тұрғындар саны 50-ден аз омарташылардың қыстауы, орманшылардың қостары мен шаруа (фермер) қоныстары 🏡таяу маңда орналасқан елді мекендердің құрамына енгізіледі.
3. Қазіргі таңда Қазақстандағы ауыл халқының үлесі қандай және олардың негізгі тіршілігі неге тәуелді?
Қазіргі уақытта 6,3 мыңнан астам ауылда 7,6 млн адам тұрады, бұл – ел халқының 📊38%-ы. Ауыл халқының негізгі күні – егін егу және мал бағу болғандықтан, ауылдық қоныстардың аумағы мен тығыздығы 🌾егіндік жерлер мен шабындықтарға, жердің өнімділігіне тікелей тәуелді болады.
2-жұп: Ауылдық елді мекендердің ірілігі мен атқаратын функциялары бойынша жіктелуі
1. Тұрғындардың санына байланысты ауылдық мекендер қандай топтарға бөлінеді және олардың ең ірілерінің сипаты қандай?
Ауылдар тұрғын санына қарай 📐үш топқа бөлінеді: 🔹ұсақ (200 адамға дейін), 🔹орташа (201–1000 адам) және 🔹ірі (1000-нан асатын). Елімізде тұрғыны 5000-нан асатын аса ірі ауылдар бар (барлық ауылдың 2%-ы), тіпті кейбір ауылдарда 🏙️30–50 мыңға дейін тұрғын тұрып, шағын қалаларды да басып озады.
2. Ауылдық елді мекендер атқаратын функцияларына қарай қандай екі топқа бөлінеді және «аз функциялы» ауылдардың мәні неде?
Ауылдар 🏛️әртүрлі функциялы (әкімшілік, мәдени орталықтар, аудан орталықтары) және 🛠️аз функциялы болып екіге бөлінеді. Аз функциялы ауылдар тек ауылшаруашылығымен айналысады немесе құрамында өндіріс, көлік, колледж, санаторий, демалыс үйі, қорық пен орман шаруашылығы сияқты белгілі бір ғана еңбек орындары шоғырланған болып келеді.
3. «Ауылдық кластер» деген не, оның құрылымы қалай қалыптасады және онда ауыл халқының қанша пайызы шоғырланған?
Ауылдық кластер – бұл 🔗жақын орналасқан елді мекендердің топтары (ауылдық агломерацияның бір түрі). Қазақстандағы 1200 кластердің әрқайсысында бір 🎯тірек ауылы белгіленіп, оның айналасында серіктес ауылдар шоғырланған. Бұл жүйенің даму әлеуеті өте жоғары және онда ауыл халқының 👑90%-ы тұрады.
3-жұп: Қоныстанудың зоналық ерекшеліктері, ауыл проблемалары және мемлекеттік қолдау бағыттары
1. Қазақстанның әртүрлі табиғат зоналарында ауылдық қоныстардың орналасуында қандай ерекшеліктер бар?
Ауылдардың орналасуына 🌲зоналық ерекшеліктер тән: 🌽Солтүстіктің орманды дала мен далаларында ауылдар өзен-көл жағасында біркелкі орналасқан. 🏔️Оңтүстіктің суармалы егіншілік аймағында ауылдар тау етегінде, өзен мен канал бойында тізбектеле қоныстанған ірі мекендер болып келеді. 🐪Шөлді және шөлейтті белдеуде ауылдар аз, ірілері өзен бойында, ұсақтары қыстауларда орналасқан.
2. Қазіргі таңда қазақ ауылдарында қандай күрделі әлеуметтік мәселелер бар және «болашағы жоқ» ауылдар қалай пайда болады?
Ауылдарда 🛑жұмыссыздық, кедейліктің жоғары деңгейі, инфрақұрылым мен жақсы жолдардың жеткіліксіздігі, сапалы ауыз судың тапшылығы сияқты күрделі мәселелер бар. Халықтың тұрмыс деңгейінің төмендеуі мен қаладан тым алыс орналасуы бұл ауылдарды 📉«болашағы жоқ» елді мекендер қатарына қосуға мәжбүр етеді.
3. Мемлекет тарапынан ауылдық жерлерді дамыту мен қолдаудың қандай үш негізгі бағыты қарастырылған?
Мемлекет ауылдарды қолдау үшін қомақты қаржы бөліп, мына 🔍үш бағытты жүзеге асыруда: 1) болашағы бар ауылдарға қолдау көрсету; 2) тірек ауылдар негізінде серіктес ауылдарды біріктіріп, тұруға қолайлы ауылдық кластерлерді дамыту; 3) болашағы жоқ ауылдардан тұрғындарды қолайлы жерлерге көшіру. Бұл шаралар ауыл бейнесін түбегейлі өзгертеді (189-сурет).