Қазақ және батыс классикалық әдебиетіндегі этикалық концепттің көрінісі

19-20 ғасыр басындағы қазақ классикалық әдебиеті ұлттық болмысты, мәдени-рухани құндылықтарды қалыптастыруда шешуші рөл атқарды. Оның негізгі тақырыптарының бірі этикалық категорияларды түсіну болды: жақсылық пен жамандық, әділдік пен әділетсіздік, борыш, аманат, ар-ождан, жақынға деген сүйіспеншілік және білімге ұмтылу. Абай Құнанбайұлы, Шәкәрім Құдайбердіұлы және басқа да заманның ойшылдары мен ақындарының шығармаларында халықтық адамгершілік дәстүрлерді философиялық және діни көзқарастармен ұштастырған этикалық концепциялар ерекше көрініс тапқан.[2] Абай Құнанбайұлы (1845–1904) – қазіргі қазақ жазба әдебиетінің негізін салушы, көрнекті ойшыл. Оның поэзиясында және «Қара сөздерінде» этикалық ойлар басты орын алады. Абай этикасының негізгі категориялары: Жақсылық пен жамандық. Абай үшін жақсылық ағартушылықпен, адалдықпен, әділдікпен, шындыққа ұмтылумен байланысты. Жамандық, керісінше, надандықтан, жалқаулықтан, көреалмаушылықтан, өз мүддесін ойлаудан көрінеді. Білім және еңбек. Абай адамның шынайы бағасы білімге деген ұмтылысымен, еңбекке деген ынтасымен айқындалады деген. Ол үшін еңбек тек экономикалық қажеттілік емес, сонымен бірге адамгершілік парыз.

Ар-ождан және жауапкершілік. «Қара сөздерде» ойшыл адамның ішкі төрешісі ретінде ұждан категориясын үнемі айтып отырады. Ар-ождан, оның ойынша, кез келген сыртқы нормалардан жоғары.[

Адамгершілік (адамгершілік). Абайдың негізгі идеясы – ақыл, жүрек, ерік-жігер біртұтас «толық адам» тәрбиелеу. Мұндай адам жанашырлыққа, әділдікке және айналасындағы әлеммен үйлесімділікке қабілетті

Абайдың этикалық концепциясы гуманизмге, ағартушылыққа, рухани өзін-өзі жетілдіруге негізделген. Ол қазақтың дәстүрлі моральдық нормаларын жалпыадамзаттық философиялық ұстанымдармен үйлестіреді.

Абай идеяларының шәкірті әрі жалғастырушы Шәкәрім Құдайбердіұлы (1858–1931) оның философиялық-этикалық мұрасын дамытты. Ол өз еңбегінде исламның моральдық қағидаларын, шығыс пен батыс философиясын, қазақтың ұлттық құндылықтарын синтездеуге ұмтылды.