Қазақ-жоңғар шайқастары

Қазақ-жоңғар шайқастары — қазақ халқының тәуелсіздігі мен жерін қорғау жолындағы ең ауыр әрі қаһармандыққа толы кезеңдердің бірі. Бұл соғыстар XVII ғасырдың соңынан XVIII ғасырдың ортасына дейін жалғасып, жүз жылдан астам уақыт бойы қазақ халқының тағдырын шешкен. Жоңғар хандығының күшеюі мен олардың Қазақстан жеріне үнемі шапқыншылық жасауы ел бірлігі мен мемлекеттілікті сақтап қалу мәселесін күн тәртібіне шығарды. Жоңғарлар негізінен батыс Моңғолия мен Тарбағатай өңірінде қалыптасқан ойрат тайпалар одағы болатын. XVII ғасырдың бас кезінде олар бір орталыққа бағынған қуатты мемлекетке айналып, көрші елдерге қауіп төндірді. Қазақ жері — әсіресе Жетісу мен Оңтүстік аймақтар — жоңғарлардың басты нысанасына айналды. Осылайша қазақ-жоңғар соғыстары басталды. Алғашқы ірі шайқастар Есім хан мен Тұрсын хан кезеңінен басталып, Тәуке хан билігі кезінде шиеленісе түсті. Тәуке хан елді біріктіріп, үш жүздің басын қосуға тырысты. Ол “Жеті жарғы” заңын қабылдап, ел ішіндегі бірлікті нығайтуға күш салды, бірақ жоңғарлардың үздіксіз шабуылдары қазақ елін ауыр күйге түсірді. 1723 жылы жоңғарлар тұтқиылдан шабуыл жасап, қазақ тарихындағы ең қайғылы кезеңдердің бірі – “Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама” оқиғасы орын алды. Бұл уақытта халық өз жерінен айырылып, босқынға айналды, елдің бірлігі әлсіреп, қазақ халқы бұрын-соңды болмаған қиындыққа душар болды. Дегенмен, бұл ауыр кезең халықтың рухын сындыра алмады. Елін қорғауға Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би сияқты дана билер мен Абылай хан, Бөгенбай, Қабанбай, Наурызбай, Райымбек, Малайсары, Жәнібек батырлар бастаған ұлы қолбасшылар шықты. 1726 жылы Ордабасыда үш жүздің басы қосылып, біріккен халық жасағы құрылды. Бұл қазақ халқының тағдырындағы шешуші кезең болды. Сол жылы Бөгенбай батырдың басшылығымен жоңғарларға қарсы алғашқы табысты соққылар жасалды. 1729 жылы Балқаш маңындағы “Аңырақай шайқасы” қазақ халқының жоңғарларға қарсы жеңісінің нышанына айналды. Бұл шайқаста Әбілқайыр хан, Абылай сұлтан, Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай сияқты батырлар ерекше көзге түсті. Аңырақай жеңісі қазақ халқының рухын көтеріп, ел бірлігін нығайтты. Дегенмен, жоңғар қаупі толық жойылған жоқ. Келесі жылдары да қақтығыстар жалғасты, алайда XVIII ғасырдың ортасында Цин (Қытай) империясы жоңғар хандығын талқандап, оларды тарих сахнасынан толық жойды. Осылайша қазақ жеріне жоңғар шапқыншылығының қауіпі түпкілікті тоқтады. Қазақ-жоңғар соғыстары тек әскери қақтығыс емес, ұлт тағдырының сыналған дәуірі болды. Бұл кезеңде елін, жерін қорғаған батырлардың ерлігі ұрпаққа үлгі болып қалды. Соғыс жылдары халықтың бірлігі мен ержүректігі шыңдалып, ұлттық сана мен тәуелсіздік рухы күшейді. Қазақ халқының осы күресі болмағанда, бүгінгі тәуелсіздік пен ұлт ретінде сақталу мүмкін болмас еді. Сондықтан қазақ-жоңғар шайқастары – қазақ халқының тарихындағы ең маңызды әрі тағылымы зор кезеңдердің бірі.