Жоңғар шапқыншылығына қарсы Отан соғысының басталуы

Жоңғар шапқыншылығына қарсы Отан соғысының басталуы — қазақ халқының тарихындағы ең ауыр әрі шешуші кезеңдердің бірі болды. XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың басында қазақ жеріне шығыстан жоңғарлардың жойқын шапқыншылығы басталды. Бұл соғыс қазақ халқының елдігін, бірлігін, тәуелсіздігін сақтау жолындағы ұлы күреске айналды. Жоңғар шапқыншылығының басталуына бірнеше тарихи себептер болды. XVII ғасырдың екінші жартысында Жоңғар хандығы Орталық Азияда ең қуатты әскери мемлекеттердің біріне айналды. Олардың құрамына ойрат тайпалары — дөрбіт, хошауыт, торғауыт, шорас кірді. Жоңғар билеушілері Батыр қонтайшы мен Севан Рабдан елдің әскери қуатын күшейтіп, отты қару мен зеңбіректерді пайдалануды үйренді. Олар көрші елдерге үстемдік орнатып, өз иеліктерін кеңейтуді мақсат етті. Жоңғарлардың басты мақсаты — қазақ жерін, әсіресе Жетісу мен Сыр бойын жаулап алып, өз мемлекетін күшейту және Ұлы Жібек жолының шығыс-батыс бағытындағы сауда жолдарын өз бақылауына алу болды. Бұл қазақтар үшін үлкен қауіп төндірді. Қазақ хандығы сол кезде үш жүзге бөлініп өмір сүріп жатқанымен, ел ішінде бірлік пен татулық әлсіреген еді. Әр жүздің өз ханы болды: Ұлы жүзде — Жолбарыс хан, Орта жүзде — Сәмеке хан, Кіші жүзде — Әбілқайыр хан. Бұл жағдай сыртқы жауға қарсы тұруды қиындатты. Жоңғарлардың алғашқы ірі шабуылы XVII ғасырдың соңында басталды. Олар Алтай мен Тарбағатай арқылы қазақ жеріне тереңдей еніп, жайылымдарды тартып алды. XVIII ғасырдың басында, 1710 жылы, қазақ билеушілері мен батырлары Қарақұмда бас қосып, халықтық құрылтай өткізді. Бұл жиында ел бірлігін сақтау және жауға қарсы бірігіп соғысу мәселесі көтерілді. Құрылтайда Кіші жүздің ханы Әбілқайыр бас қолбасшы болып сайланды. Қазақ халқының жоңғарларға қарсы соғысы ұзақ және ауыр болды. Жоңғар әскерлері жақсы қаруланған, соғыс тәсілдері дамыған болатын. Ал қазақтар негізінен жеңіл қарулы атты әскер күшімен соғыс жүргізді. Дегенмен, елін қорғауға аттанған қазақ батырларының ерлігі мен ұйымшылдығы ерекше рөл атқарды. Сол дәуірде атақты батырлар — Бөгенбай, Қабанбай, Наурызбай, Райымбек, Малайсары, Есет, Жәнібек, Төлебай сияқты ел қорғаған ерлер шықты. 1723 жылы жоңғарлар қазақ жеріне аса ірі шабуыл жасады. Бұл жыл халық жадында «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» деген атпен қалды. Қазақ халқының басына ауыр күн туды: ел шұбырып босып кетті, мал-мүлкі, қонысы тоналды. Мыңдаған адам қырылды, көптеген ауылдар жойылып кетті. Бұл қазақ тарихындағы ең қасіретті кезеңдердің бірі болды. Ел босып, Сыр бойына, Самарқанд пен Бұхараға дейін шегінді. Алайда қазақ халқының рухы сынған жоқ. Осы қиын-қыстау кезеңде халық бірліктің, елдік сана мен Отанды қорғаудың маңызын терең түсінді. XVIII ғасырдың ортасында қазақ халқы біртіндеп есін жиып, қарсы шабуылға көшті. 1726 жылы Ордабасы деген жерде үш жүздің игі жақсылары, билері мен батырлары қайта жиналды. Бұл құрылтайда ел тағдыры шешілді. Барлық жүздің әскерлері бірігіп, жоңғарларға қарсы біріккен қазақ қолы құрылды. Әскердің бас қолбасшысы болып Әбілқайыр хан және батыр Бөгенбай тағайындалды. Осыдан кейін қазақ жасағы жоңғарларға қарсы бірнеше шешуші шайқастар жүргізді. Солардың ішіндегі ең әйгілісі — 1726 жылғы Бұланты-Білеуті шайқасы болды. Бұл шайқаста қазақ әскері жоңғарларға күйрете соққы берді. Қазақ халқының рухы көтеріліп, елдің бірлігі нығая түсті. Бұлантыдағы жеңістен кейін 1729 жылы Балқаш көлі маңындағы Аңырақай шайқасы өтті. Бұл соғыс қазақ халқының тарихындағы ең ірі және шешуші шайқас саналады. Үш жүздің қолы бірігіп, жоңғар әскерін жеңді. Осы жеңістен кейін қазақ елі жоңғарлардың ұзақ жылдарға созылған шапқыншылығынан біршама босады. Дегенмен, жау қаупі толық жойылған жоқ. Қазақ елінің бұл соғысы нағыз Отан соғысы болды. Бұл соғыста халық өзінің тәуелсіздігі мен жерін қорғау үшін күресті. Жоңғар шапқыншылығына қарсы соғыстың тарихи маңызы зор. Ол қазақ халқының ұлттық бірлігін күшейтіп, ұлт ретінде сақталып қалуына мүмкіндік берді. Қиын-қыстау заманда елдің елдігін сақтаған батырлар мен хандардың еңбегі ұрпақ жадында мәңгі қалды. Осы кезеңде халықтың ауыз әдебиетінде де көптеген жырлар, дастандар, ерлік өлеңдері дүниеге келді. «Елім-ай» әні сол заманда туған халықтың қайғы-қасіретін, үмітін, ерлігін бейнелеген мәңгілік рухани мұра болып қалды. Жоңғар шапқыншылығына қарсы соғыс қазақ халқының ел болып ұйысуы мен біртұтас мемлекет ретінде қалыптасуына үлкен әсер етті. Бұл кезең халқымыздың тарихындағы ең ұлы ерлік дәуірі ретінде бағаланады.