Түргеш қағанаты (704-756 жылдары)

Түргеш қағанаты (704–756 жылдары) — VI–VIII ғасырлар аралығында Қазақстан жерінде өмір сүрген түркі мемлекеттерінің бірі, Батыс Түрік қағанатының ыдырауынан кейін құрылған маңызды саяси бірлестік. Бұл мемлекет тарих сахнасына түркі халықтарының жаңа ұйымдасу кезеңінде шыққан және Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан аймағында түркі өркениетінің жалғасы ретінде маңызды рөл атқарған. Түргеш қағанатының негізін қалаған — Үшлік қаған (704–706 жж.). Ол билікке келген соң, бұрынғы Батыс Түрік қағанатының жерлерін қайта біріктіруге тырысты. Үшлік қағанның ордасы Суяб қаласында орналасқан, ал оның екінші астанасы ретінде Тараз қаласы аталған. Бұл қалалар Жібек жолының бойында орналасқандықтан, саяси және экономикалық маңызы зор орталықтар болды. Үшлік қаған мемлекетті 20 әкімшілік аймаққа бөлді, олардың әрқайсысын «тұтұқ» деп аталатын басқарушылар басқарып отырды. Түргештер негізінен екі этникалық топтан тұрды: сары түргештер және қара түргештер. Сары түргештер Шу және Талас өзендерінің бойын мекендесе, қара түргештер Іле және Тянь-Шань аймақтарында қоныстанған. Бұл екі топ арасындағы бәсекелестік кейін қағанаттың әлсіреуіне әкелген ішкі саяси тұрақсыздықтың негізгі себебі болды. Түргеш қағанатының саяси жағдайы Үшліктің ұлы Сақал қаған (706–711 жж.) билікке келгеннен кейін күрделене түсті. Бұл кезеңде қағанатқа сыртқы жаулар — арабтар мен Қытай империясы тарапынан үлкен қауіп төнді. Түргештер Орта Азиядағы араб экспансиясына қарсы тұрған түркі халықтарының алдыңғы шебінде болды. Арабтар Мауараннахрды (Сырдарияның арғы жағы) жаулап алу барысында Жетісуға дейін жетуге тырысты, бірақ түргештер олардың ілгерілеуіне бөгет жасады. Түргеш әскері 8 ғасырдың басында арабтарға және Қытайдың Тан империясына қарсы бірнеше ірі соғыс жүргізді. Сақал қаған өлген соң билікке Сүлу қаған (715–738 жж.) келді. Ол Түргеш қағанатының ең қуатты әрі танымал билеушілерінің бірі болды. Сүлу қаған елдің бірлігін нығайтып, ішкі қақтығыстарды тоқтатуға және сыртқы жауларға қарсы күресте мемлекеттің беделін арттыруға күш салды. Ол Тараз қаласында ордасын ұстап, арабтар мен Қытай әскерлеріне қарсы сәтті жорықтар жүргізді. Түргештер 721–737 жылдары аралығында арабтарға қарсы белсенді соғыс жүргізіп, Сырдарияның бойындағы қалаларды қорғады. Араб деректерінде Сүлу қаған «Сакал» немесе «Сулу» деп аталып, ерекше ержүрек қолбасшы ретінде сипатталған. Алайда Сүлу қаған өлтірілгеннен кейін (738 ж.) Түргеш қағанатында билік үшін күрес қайта басталды. Бұл кезде сары түргештер мен қара түргештердің арасындағы бақталастық шиеленісіп, мемлекет бірлігін әлсіретті. Ішкі соғыстар мен билікке талас нәтижесінде қағанаттың орталық билігі әлсіреп, аймақтық билеушілер өз бетінше әрекет ете бастады. VIII ғасырдың ортасына қарай Түргеш қағанатының жағдайы тіпті ауырлады. Бір жағынан — Қытай империясы Тан әулеті тарапынан, екінші жағынан — араб әскерлері мен қарлұқ тайпаларының қысымы күшейді. 751 жылы Талас шайқасы болды — бұл түргештер мен арабтар (қарлұқтармен бірге) және Қытай әскерлері арасындағы ірі соғыс еді. Бұл шайқаста түргештер мен арабтар біріккен күшпен Қытай әскерін жеңіп, Орта Азиядағы Қытай үстемдігіне үлкен соққы берді. Бұл оқиға түркі халықтарының тәуелсіздігін сақтау жолындағы маңызды жеңіс ретінде тарихта қалды. Алайда Талас шайқасынан кейін де ішкі әлсіздік қағанатты жойылудан құтқара алмады. 756 жылы билік үшін болған күрес нәтижесінде түргештерді қарлұқтар жеңіп, қағанаттың орнын жаңа Қарлұқ қағанаты басты. Осылайша, Түргеш қағанаты тарих сахнасынан кетсе де, оның саяси, мәдени және әскери тәжірибесі кейінгі түркі мемлекеттерінің, соның ішінде Қарлұқ, Оғыз және Қарахан мемлекеттерінің қалыптасуына үлкен әсер етті. Түргеш қағанатының тарихы — түркі халықтарының тәуелсіздік пен мемлекеттілік үшін күресінің жарқын көрінісі. Олар Жетісу мен Орта Азия жерін сыртқы басқыншылардан қорғап, өз мәдениетін, дәстүрін және саяси құрылымын сақтап қалды. Түргештердің билік жүйесі, әскери ұйымы және қала мәдениетінің дамуы түркі өркениетінің өркендеуіне айтарлықтай үлес қосты.