Батыс Түрік (603-704 жылдары) және Шығыс Түрік (682-744 жылдары) қағанаттары

Батыс Түрік (603–704 жылдары) және Шығыс Түрік (682–744 жылдары) қағанаттары түркі халқының тарихында ерекше орын алады. Бұл екі мемлекет түркілердің саяси, әлеуметтік және мәдени өрлеу дәуірін көрсетеді. Түрік қағанаты VI ғасырдың ортасында құрылып, Алтай мен Орталық Азияны қамтыған алып мемлекет болды. Бірақ уақыт өте келе ішкі алауыздықтар мен билік үшін күрестің салдарынан ол екіге — Батыс және Шығыс Түрік қағанаттарына бөлінді. Батыс Түрік қағанаты 603 жылы Шығыс Түрік қағанатынан бөлініп шықты. Оның аумағы қазіргі Қазақстанның оңтүстігінен бастап Орта Азия мен Жетісу өңіріне дейін созылды. Батыс Түрік қағанатының орталығы Суяб қаласы (қазіргі Қырғызстан аумағында) болды. Қағанат халқы түркі тілдес тайпалардан тұрды, олардың ішінде негізгі рөлді "он оқ бұдун" — яғни он тайпалы бірлестік атқарды. Бұл бірлестік Іле өзенінің екі жағасын мекендеген дулу және нушеби тайпалық одақтарынан тұрды. Қағанаттың алғашқы билеушілерінің бірі Тардуш (Дато) қаған еді. Ол өз билігін күшейтіп, Батыс Түрік қағанатының тәуелсіздігін толық мойындатты. Батыс Түрік қағанатының ең қуатты кезеңі Тон-Ябғу қағанның (618–630 жж.) тұсында болды. Ол ел ішінде тәртіп орнатып, салық жүйесін реттеді, сауда қатынастарын нығайтты, Ұлы Жібек жолын бақылауда ұстады. Оның билігі кезінде қағанаттың аумағы шығыста Алтайдан бастап, батыста Каспий теңізіне дейін, оңтүстікте Амударияға дейін созылды. Бұл дәуірде түріктердің экономикалық және мәдени байланыстары күшейіп, халықаралық қатынастар кеңейді. Алайда кейін билікке талас пен ішкі қайшылықтардың күшеюі қағанаттың әлсіреуіне алып келді. Дулу мен нушеби тайпалары арасындағы билік үшін күрес елдің бірлігін бұзды. 658 жылы Қытай әскерлері Батыс Түрік қағанатының ішкі қақтығыстарын пайдаланып, оның жеріне басып кірді. Соның нәтижесінде қағанат әлсіреді де, VII ғасырдың ортасында толық жойылды. Бірақ түркі тайпаларының тәуелсіздік рухы мен мемлекеттілік дәстүрі жоғалған жоқ. Сол дәстүрдің жалғасы ретінде VIII ғасырдың басында Шығыс Түрік қағанаты қайтадан күшейе бастады. Шығыс Түрік қағанаты алғаш рет VI ғасырда құрылғанымен, 630 жылы Таң империясы тарапынан талқандалды. Бірақ 682 жылы Елтеріс Құтлық қаған бастаған түріктер көтеріліс жасап, тәуелсіздігін қалпына келтірді. Бұл оқиға тарихта “Екінші Түрік қағанатының” құрылуы ретінде белгілі. Елтеріс қаған мен оның кеңесшісі Тоныкөк түркі халқының мемлекеттілігін қайта орнатуда ерекше рөл атқарды. Қағанаттың орталығы Орхон өзені бойында орналасқан. Елтеріс Құтлық қаған түркі тайпаларын біріктіріп, әскери қуатты күшейтті, тәртіп пен ұйымшылдық орнатты. Одан кейін билікке келген Қапаған қаған тұсында (691–716 жж.) Шығыс Түрік қағанатының шекарасы кеңейді. Ол елін күшейту мақсатында көрші қырғыз, оғыз, қидан, татар және тоғыз-оғыз тайпаларымен соғыстар жүргізді. Қапаған қағанның саясаты елдің әскери және экономикалық қуатын арттырды, бірақ қатал тәртібі мен биліктегі зорлықшылдығы халық наразылығын тудырды. Қапаған қаза тапқаннан кейін оның орнына Білге қаған (716–734 жж.) келді. Оның билігі тұсында Шығыс Түрік қағанаты өз даму шыңына жетті. Білге қаған мен оның інісі Күлтегін ел бірлігін сақтау, түркі мемлекеттілігін нығайту, сыртқы саясатты тұрақтандыру бағытында көп еңбек етті. Тоныкөк кеңесші ретінде елдің идеологиялық және саяси жүйесін қалыптастыруға ықпал етті. Бұл кезеңде Орхон жазбалары дүниеге келді. Күлтегін, Білге қаған және Тоныкөк құрметіне қойылған ескерткіштер түркі халқының мемлекеттілік санасының, рухани биіктігінің куәсі болды. Шығыс Түрік қағанатының мемлекеттік басқару жүйесі орталықтандырылған сипатта болды. Қаған – жоғарғы билеуші, оның жанында кеңесшілер мен ұлыстардың басшылары тұрды. Ел ұлыстарға бөлінді, әр ұлыстың өз бегі болды. Халықтың көпшілігі көшпелі мал шаруашылығымен айналысты. Әскер ұйымдасқан, тәртіпке бағынған, ұлтжанды болды. Түркілер жылқыны өте жақсы баптап, соғыста жылдамдық пен шабуылдаудың артықшылығын пайдаланды. Қағанаттың ресми діні болмағанымен, халық арасында тәңірлік наным-сенім кең тарады. Олар аспан мен жерді қасиетті деп танып, ата-баба рухына табынды. VIII ғасырдың ортасына қарай Шығыс Түрік қағанаты әлсірей бастады. Билік үшін күрес, ішкі қайшылықтар, сыртқы жаулардың шабуылы елдің бірлігін бұзды. 744 жылы ұйғырлар көтеріліс жасап, қағанатты құлатты. Дегенмен, Батыс және Шығыс Түрік қағанаттарының тарихы түркі өркениетінің дамуына, оның мемлекеттік дәстүрі мен мәдениетінің қалыптасуына зор ықпал етті. Бұл мемлекеттер түркі халықтарының бірлігін, жауынгерлік рухын, еркіндікке ұмтылысын паш етті. Олардың мұрасы кейінгі түркі мемлекеттерінің, соның ішінде Қазақ хандығының қалыптасуына рухани және саяси негіз болды.