Түрік қағанаты (552-603 жылдары)

Түрік қағанаты – ежелгі түркі халықтарының алғашқы және ең қуатты мемлекеттерінің бірі. Ол 552 жылы құрылып, 603 жылға дейін өмір сүрген. Бұл мемлекет Еуразия құрлығының ұлан-ғайыр аумағын қамтыған, Алтай тауларынан бастап Каспий теңізіне дейінгі, тіпті Қытай мен Иран шекараларына дейінгі кеңістікті иемденген ұлы империя болды. Түрік қағанатының құрылуы түркі халықтарының тарихындағы маңызды бетбұрыс болды, өйткені ол түркі этносының саяси, мәдени және әлеуметтік тұрғыдан қалыптасуына жол ашты. VI ғасырдың ортасында Алтай өңірі мен Орталық Азия аймақтарында әртүрлі көшпелі тайпалар өмір сүріп жатты. Солардың ішінде түрік тайпалары ерекше күшке ие болды. Алғашында олар Жужан (Авар) мемлекетіне тәуелді болып, темір өндірісімен және қару-жарақ жасаумен айналысты. Түріктер темір өндіру ісінде аса шебер болғандықтан, олардың аты «тюрк» (немесе «түрік»), яғни «күшті», «берік» деген мағына беретін сөзбен байланыстырылды. 552 жылы түріктердің көсемі Бумын (кей деректерде Туман деп те айтылады) Жужан қағанына қарсы көтеріліс ұйымдастырады. Бұл көтеріліс нәтижесінде түріктер жужандарды жеңіп, өздерінің тәуелсіз мемлекетін құрады. Сол жылы Бумын өзін «Қаған» деп жариялап, жаңа мемлекеттің – Түрік қағанатының негізін қалады. Осылайша, түркі халықтары тарих сахнасына дербес күш ретінде шықты. Бумын қаған көп ұзамай қайтыс болып, оның ісін інісі Қара Еске мен ұлы Мұқан қаған жалғастырды. Мұқан қағанның тұсында (553–572 жж.) Түрік қағанатының қуаты шарықтау шегіне жетті. Ол әскерін күшейтіп, жаңа жерлерді бағындырды. Шығыста Қытайдың Солтүстік Вэй және Ци әулеттерін, оңтүстікте Моңғолия мен Корея шекараларына дейінгі аймақтарды өзіне қаратты. Батыста Орталық Азияға, Соғды, Бактрия және Хорасан аймақтарына дейін жетті. Мұқан қағанның билігі тұсында қағанаттың жері шығыстан батысқа дейін созылып жатқан орасан зор аумаққа айналды. 576 жылы Бумынның ұрпақтары елді екіге бөліп билей бастады. Соның нәтижесінде Түрік қағанаты Шығыс және Батыс қағанаттары болып екіге ыдырады. Шығыс Түрік қағанатының орталығы қазіргі Моңғолия жеріндегі Орхон өзені бойында орналасқан, ал Батыс Түрік қағанатының орталығы Суяб (қазіргі Қырғызстан аумағы) қаласы болды. Батыс Түрік қағанатының алғашқы билеушісі Тардуш қаған еді. Бұл кезеңде түріктердің билігі Жетісу, Қазақстанның оңтүстік және батыс аймақтарына да таралды. Түрік қағанатының мемлекеттік басқару жүйесі өте жақсы ұйымдастырылған еді. Мемлекетті қаған басқарып, ол әскери және саяси билікті толық өз қолына шоғырландырды. Қағанның жанында кеңесші қызметін атқарған ябғу, шад, елтебер сияқты лауазым иелері болды. Мемлекет әскерге сүйенді, ал тайпалар әскери-әкімшілік бірліктер ретінде ұйымдастырылды. Түріктердің қоғамы рулық-тайпалық құрылымға негізделгенімен, қаған билігі орталықтандырылған монархия сипатында болды. Түрік қағанатының негізгі халқы түркі тайпалары болғанымен, оның құрамына түрлі этникалық топтар – соғдылар, тохарлар, қырғыздар, ұйғырлар, қарлұқтар және басқалар кірді. Бұл мемлекет Еуразия даласында халықаралық сауда жолдарын бақылап, Ұлы Жібек жолының маңызды бөлігін иемденді. Осы арқылы түріктер Қытай, Иран, Византия және Үндістанмен экономикалық және мәдени байланыс орнатты. Сауда арқылы түркілер көршілерінен көптеген мәдени жетістіктерді қабылдап, өздерінің өркениетін дамытты. Түрік қағанатының діни дүниетанымы негізінен тәңіршілдікке сүйенді. Тәңірге, яғни Көк аспан құдайына табыну түркілердің өмірінде басты орын алды. Сонымен қатар ата-баба аруағына сыйыну, табиғат күштерін қадірлеу, от пен суға құрмет көрсету сияқты наным-сенімдер кең тараған болатын. Бұл сенім жүйесі түркі халқының рухани бірлігін нығайтып, мемлекеттің идеологиялық негізі болды. Түрік қағанатының мәдениеті де жоғары деңгейде дамыды. Олар өз жазба жүйесін қалыптастырып, Орхон-Енисей жазбалары түркі мәдениетінің ең көне мұрасына айналды. Бұл жазбалар түркі халықтарының тарихын, ел басқару дәстүрін, ерлік рухын және адамгершілік құндылықтарын бейнелеген. Түрік қағанатының әскери күші өте қуатты болды. Қағанат әскері негізінен атты әскерден тұрды, олар жылдам қозғалып, шабуыл мен қорғанысты тиімді ұйымдастыра білді. Түріктердің соғыс өнері көршілерінің де құрметін тудырған. Осы қуатты әскери күштің арқасында түріктер Еуразия даласындағы ең ықпалды империялардың біріне айналды. Алайда VI ғасырдың соңына қарай Түрік қағанатының ішінде билік үшін күрес күшейіп, ішкі алауыздықтар мен экономикалық қиындықтар басталды. Мұның үстіне Қытай империясы түріктердің арасындағы алауыздықты пайдаланып, олардың саяси ықпалын әлсіретіп отырды. Соның нәтижесінде 603 жылы Түрік қағанаты екіге бөлінді: Шығыс және Батыс қағанаттары дербес мемлекеттер ретінде өмір сүре бастады. Бұл оқиға алғашқы Түрік қағанатының өмір сүруін тоқтатты. Дегенмен, оның мұрасы түркі халықтарының келешек тарихында үлкен рөл атқарды. Түрік қағанаты түркі халықтарының саяси және мәдени бірлігін қалыптастырып, кейінгі ұрпақтарға мемлекеттік басқарудың үлгісін қалдырды. Кейінгі дәуірлердегі Екінші Түрік қағанаты, Ұйғыр қағанаты, Қарлұқ мемлекеті және басқа түркі бірлестіктері осы алғашқы қағанаттың тәжірибесіне сүйенді. Түрік қағанаты — түркі өркениетінің алтын бесігі, түркі халықтарының ортақ мақтанышы. Оның тарихы — тек саяси биліктің тарихы емес, сонымен бірге мәдени, рухани және өркениеттік дамудың бастауы. Түрік қағанатының құрылуы Еуразия кеңістігінде жаңа дәуірдің басталғанын көрсетті.