Сақтар дәуірі

Сақтар — біздің заманымыздан бұрынғы I мыңжылдықта Орта Азия мен қазіргі Қазақстан аумағын мекендеген ежелгі тайпалар одағы. Олар негізінен көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығымен айналысып, жоғары деңгейдегі жауынгерлік мәдениет қалыптастырған. Сақтар жөнінде мәліметтер тек археологиялық қазбалар арқылы ғана емес, сондай-ақ көне жазба деректер арқылы да белгілі. Бұл деректер ежелгі парсы, грек-рим және қытай жазбаларында кеңінен кездеседі. Сақтар туралы ең көне мәліметтер ежелгі парсы патшалығының сына жазуларынан белгілі. Ахеменид әулетінің патшалары — Кир II, Дарий I және Ксеркс заманында сақтармен соғысқан және дипломатиялық қатынас орнатқан. Соның нәтижесінде олардың елдері мен тайпалары туралы нақты жазбалар қалдырылған. Әсіресе Дарий I билігі тұсындағы Бехистун жазуы (б.з.б. VI ғасыр) ерекше маңызды. Бұл жазбада парсы патшасы өзіне бағынышты халықтардың тізімін келтіріп, олардың арасында сақтарды да атайды. Дарий сақтарды үш топқа бөліп көрсетеді: «теңіздің арғы жағындағы сақтар» (сака тияйа дарайя), «шошақ бөрік киетін сақтар» (сака тиграхауда), және «хаома сусынын ішетін сақтар» (сака хаумаварга). Бұл атаулар сақтардың әртүрлі аймақтарда өмір сүргенін және мәдени тұрғыда ерекшеленгенін аңғартады. Персеполь мен Накширустам жазбаларында да сақтар туралы мәліметтер кездеседі. Онда сақтар парсы патшасына алым-салық төлейтін, соғыс кезінде әскер беріп отыратын ел ретінде сипатталады. Персеполь сарайының қабырғаларындағы барельефтерде шошақ бөрік киген сақ жауынгерлері мен алтын, ат және сыйлық алып келген елшілер бейнеленген. Бұл жазбалар сақтардың сыртқы келбеті, киімі мен қару-жарағы туралы нақты көрініс береді. Сақтар туралы тағы бір құнды дерек көзі — ежелгі грек және рим авторларының еңбектері. Грек тарихшысы Геродот (б.з.б. V ғасыр) өзінің атақты «Тарих» атты еңбегінде сақтарды «Азия скифтері» деп атап, олардың тұрмыс-тіршілігі, әдет-ғұрпы, шаруашылығы мен соғыс тәсілдерін егжей-тегжейлі сипаттайды. Геродот сақтарды ержүрек, батыл, еркіндік сүйгіш халық ретінде суреттеген. Ол олардың киімдері аң терісінен тігілетінін, қарулары — найза, садақ, қылыш және айбалта болғанын жазған. Сондай-ақ Геродот сақ әйелдерінің де соғысқа қатысқанын айтып, оларды амазонкалармен салыстырған. Грек географы Страбон (б.з.б. І ғасыр) «География» атты еңбегінде сақтардың өмір салтын, олардың табиғатпен тығыз байланысын, мал шаруашылығына сүйенген көшпелі тұрмысын атап өтеді. Ол сақтардың әскери ұйымы мен жауынгерлік рухын жоғары бағалайды. Ал рим тарихшылары сақтарды «шығыстың ержүрек халықтары» ретінде суреттеген. Сақтар туралы мәліметтер қытай деректерінде де кездеседі. Б.з.б. І мыңжылдықтың соңында және б.з. басында жазылған қытай жылнамаларында олар «Се» немесе «Сэ» деп аталады. Қытай деректерінде сақтардың Жетісу мен Тянь-Шань өңірлерін мекендегені, олардың кейбір топтарының Орталық Азиядан Батысқа қарай жылжып, үлкен қоныс аударулар жасағаны баяндалады. Барлық жазба деректерді саралай отырып, сақтардың тарихы — тек Қазақстан үшін ғана емес, бүкіл Еуразия тарихының ажырамас бөлігі екені анық көрінеді. Олар мәдениеті дамыған, мемлекеттік ұйымдасуы бар, еркіндік пен батырлықты жоғары бағалаған халық болған. Сақтар жайлы парсы, грек және қытай деректері бірін-бірі толықтырып, бұл халықтың ежелгі дүниедегі беделі мен рөлін айқындайды. Сақтардың ұрпақтары кейінгі үйсіндер, қаңлылар, түркі тайпаларының этникалық қалыптасуына зор ықпал еткен. Осылайша, жазба деректер сақтардың қоғамы, тұрмысы мен дүниетанымы жөнінде мол мәлімет береді. Олар өз заманының өркениетті, жауынгер, мәдениеті бай халқы болғанын дәлелдейді.